HACI’NIN YERİ

EVRİMSEL TIP-6

Evet.. Ne diyorduk.. Evrimsel tıbba göre hastalıkların tanımı farklıdır diyorduk.. Değil mi? Şimdi bu ilkelere sadık kalarak hastalığı tanımlayalım...

Daha önce hastalığı şöyle tanımlamıştık:

Hastalık genel olarak canlı bir yaratığın yeterince açık işaret ve belirti verecek kadar normal fizyolojik durumundan uzaklaşması olarak kabul edilir.....

Evrimsel tıp görüş açısından hastalıkları şu şekilde tanımlayabiliriz:

Hastalıklar, temel olarak, doğanın canlılar üzerindeki baskısı sonucu ortaya çıkan adaptasyon (uyum) bozukluklarıdır. İç ve dış çevreye uyumda güçlük çeken canlı (insan) için hasta sıfatı kullanılır. Bu uyumsuzlukta suçu (nedeni), örneğin, bakterilerde aramak, klasik tıbbın hatalarından biridir. Kusur ne bakterilerdedir, ne de insanda. Bakteri yaşamını sürdürmeye, insan ise onu durdurmaya çalışacaktır. Bu arada bir denge oluşacaktır. Bu dengeyi insan lehine çevirmek için bakteri yaşamı ve bakteri-insan ilişkileri çok iyi bilinmelidir. Güçlü antibiyotikler yerinde kullanılmalıdır. Bütün tedbirlere rağmen enfeksiyonlar insan canı alacaktır. Her gün onbinlerce insan enfeksiyonlardan ölmektedir. Sıtma ve diğer parazitik hastalıklar dünyada her yıl sayısız milyonları yok etmektedir. Çoğu kere bunun nedeni bu parazitler ve diğer mikroplar için ilaç üretme çabalarındaki sapkınlardır. Tıp her hastalık için bir ilaç, her mikrop için bir antibiyotik üretme çabasına son vermeli ve büyük manzara ile uyumlu tedavi yöntemlerine yönelmelidir. Bu da ancak evrimsel tıbba gereken önemi vermekle başarılır..

EVRİMSEL TIP-5

İnsan hastalıklarını evrimsel bakış açısından değerlendirmenin önemi tartışma götürmez. Yukarda değindiğimiz hastalık tanımına dönelim....

Hastalık, genel olarak, canlı bir yaratığın yeterince açık işaret ve belirti verecek kadar normal fizyolojik durumundan uzaklaşması olarak kabul edilebilir.....

Bu yüzeyel bir tanımlamadır. Bu tanımlama doğal yasalar karşısında hastalığın ne olduğuna değinmemektedir. Hastalığı bencil bir perspektiften, canlının (hastanın) bireysel görüş açısından, değerlendirmektedir. Bu tanımlamaya göre insan için zararlı herşey hastalık olabilir. Bu durumda “hastalık zararlı ve kaçınılması gereken bir durumdur. Olmasa da olur” diyebilir miyiz?

Dememeliyiz.. Çünkü hiç bir şey bu çıkarsamadan daha uzak olamaz. Hastalık zararlı da olabilir, yararlı da... Bazı hastalıklar, hatta hastalıkların çoğu bireyler için zararlıdır belki ama, tür için kesin olarak yararlıdır.
Kaçınılması ise olanaksızdır.
Olmasa olmaz. Hastalık olacaktır. Olmaya mecburdur.

Canlılar var oldukca hastalıklar da var olacaklardır. Çünkü hastalıklar, doğanın canlılara empoze ettiği baskılardır. Onlar karşısında canlı bir adaptasyon yapacak ve doğa sağlam ve güçlü olanı seçecektir.
Bu bir doğa yasasıdır.

Günümüzde pratik edilen tıp elbette bu yasayı dikkate almaz. Bu yasaya önem vermeden hasta tedavi eden tıp uzun vadede insanlığa zararlı olabilir. Evrimsel biyolojik ilkeleri dikkate alarak hasta tedavi etmek hastaları ölüme terketmek değildir. Aşağıda ne demek istediğimi açıklamaya çalışacağım.

Tıpda antibiyotiklerin en yaygın kullanılma alanı soğuk algınlıklardır. Viruslara bağlı olarak ortaya çıkan bu hastalıklarda antibiyotikler yararsızdır. İkincil olarak ortaya çıkması muhtemel hayali enfeksiyonları önlemek için kullanılmaları, ilkel bir nedendir. Kabul edilemez. Evrimsel tıp antibiyotiklerin rastgele kullanılmasına karşıdır. Antibiyotik kullanma son derece yakından denetlenmeli ve antibiyotikler yalnız özel reçetelerle ve ancak yararlı oldukları kanıtlandıktan sonra, kullanılmalıdır.

Dezenfekte eden ve böcek ve haşereleri öldürmeyi amaçlayan ilaç ve kimyasal maddeler de dikkatli kullanılmalıdır. DDT’nin verdiği zararları unutmamak gerekir. Her fırsatta biyolojik dengeyi sağlayan doğal yöntemler yeğlenmelidir. Zararlı haşereler doğal düşmanlarına yok ettirilmeye çalışılmalıdır.

Hastalıkların gerçek doğası evrimsel biyoloji dikkate alınarak saptanmalı ve tedavi onlara hitabetmelidir. Bunun için daha çok erkendir. İnsan genomu ortaya konmuş ve gen sayısı saptanmıştır ama henüz bu yaklaşık 30 bin genin çok azının ürünü bilinmektedir. Daha da kötüsü bu genlerin birbirleri ile olan ilişkileri hakkında bilinenler çok azdır. Daha en azından 100 yıl, belki daha da uzun yıllar araştırmak gerekecektir. Genlerle ilgili sırlara kısa bir zaman dilimi içinde vakıf olmak mümkün değildir. Her şeyin bir zamanı vardır. İnsan genomu projesine devam edilmeli ve bu konu asla ihmal edilmemelidir. İnsan genom projesinin bir başka yararı da insanın diğer hayvanlar arasındaki yeri ve önemini çok daha anlamlı bir şekilde ortaya koyacak olmasıdır.

Tıbbın aynı zamanda sosyal bir bilim dalı olduğu her seferinde hatırlanmalı ve asla unutulmamalıdır. Hastayı doktora götüren nedenlerin çoğu fiziksel değil, psikolojik bozukluklardır. Hastalıkların birçoğunu ilaçsız tedavi etmek mümkündür.

Hastalıkların tedavisine verilen önem kadar, önlemlerine de önem vermek gerekmekedir. Bu da evrimsel ilkeleri iyi bilmeyi gerektirir. Size daha önce “pleiotropi” denen bir genetik ilkeden bahsetmiştim. Bu ilkeye göre ileri yaşlarda ortaya çıkan hastalıkların nedeninin, gençlik döneminde yararlı olan genler ve onların ürünleri olduğuna değinmiştim. Bu gerçeği dikkate alarak, insanlar için yeni ve değişik bir yaşam tarzı tasarımlanabilir. İleri yaşlarda görülen hipertansiyon, diyabet, kalp ve damar hastalıkları, hemiplejiler ve çeşitli sinir sistemi bozuklukları, hatta multiple sklerozis ve Alzheimer demansı gibi etiyolojileri bilinmeyen hastalıklar ve immünite bozukluklarına bağlı olarak ortaya çıkan bazı hastalıklar, gençlik yıllarında alınan tedbirlerle önlenebilir. Şu anda bu konuda hemen hiç bir şey bilinmemektedir. Ya da bilinenler çok azdır. İlerde bu konuda yeterince bilgi birikimi olacaktır. Bu da evrimsel tıbba verilecek önemle hızlandırılabilir.

Devam edecek....

EVRİMSEL TIP-4

İnsanın halife olmadığı gerçeğini kabul etmek tıp açısından da önemlidir. İnsanın doğal yasalara uyması zorunluğu tıbbın insan sağlığına daha değişik ve gerçekçi bir anlayışla yaklaşmasını gerektirir. Bu da insanlık için çok daha yararlıdır. Insanı yücelten hümanistik eğilim bir fantazidir. Gerçek dünyada fantazilerden yararlanılamaz. Yalnız hümanistik değerlere önem veren ve büyük manzaradan uzaklaşan tıp, insanlığa yeterince yararlı olamayabilir.

Bunun en veciz örneği olarak, rastgele kullanılan antibiyotiklerin bakterilerde antibiyotik direncinin giderek artmasını ve birçok mikrobun artık onlardan etkilenmemesini gösterebiliriz. Daha da kötüsü bu sorumsuz pratik, bazı yararlı bakterilerin neslinin tükenmesi gibi bir sona da neden olabilir.

Ayrıca doğayı çeşitli şekillerde manüple ederek dengesini bozmanın öldürücü virus pandemilerine neden olması mümkündür. İnsalık bu örneklerden birçoğunu deneyimlemiştir. Yeni ve muhtemelen çok daha tehlikeli ve öldürücü pandemiler sıralarını beklemektedirler.

Devam edecek

EVRİMSEL TIP-3

Görüldüğü üzere yalnız tıp değildir insana ve insanlığa hizmet etmekle yükümlü olan bilim dalı. Bütün bilim dallarının temel amacı insanlığa hizmettir. Bilimde başka espri, neden, amaç yoktur. Önemli olan insan olarak, insan gibi yaşamaktır. Bilim insanı insanca yaşatmak için vardır. Yoksa doğayı öğrenmenin, doğal yasaları bulup çıkarmanın ne gibi bir anlamı ve yararı olabilir? Bulunan yasaların insan yaşamına uygulanmaması ve insanların onlardan yararlanmaması durumunda “bilim bilim içindir” diktumu geçerli olacaktır. Bu diktum yanlıştır.

Hastalığa dönelim. Tıp açısından hastalığı tanımladık. Peki evrimsel tıp açısından bu tanımlama yeterli midir?

Tıbbın her bilim dalından yararlandığına değindik. Evrimsel biyolojiden de yararlanır mı tıp? Yararlanmalı mıdır?

Tıp temel olarak biyolojinin insan denen hayvana uygulanan şeklinden çok daha fazla bir bilim dalıdır. Bünyesinde sosyal bilimleri de barındırır. İnsan, sosyal tarafı ağır basan “sosyal bir hayvandır”. Bireylere önem vermesinin nedeni de budur. Evrimsel biyolojiden etkilenmeyen tıp, büyük manzaradan uzak bir diğer hümanistik eğilimden başka bir disiplin olamaz. Insanı diğer canlılardan ve doğadan soyutlayan hümanizm bence, günümüzde kabul edilmemesi gereken bir yaklaşımdır.

Klasik tıp insanı bu doktrine sadık kalarak üstün bir yaratık olarak kabul eder ve bu haliyle İslam’dan ve diğer dinlerden farksızdır. Tıbba göre de insan halifedir. Evrimsel biyolojiyi biraz bilen biri için bu diktum gerçeklerden daha uzak olamaz. İnsan, insan için önemlidir. Dolayısıyla tıp için de önemlidir ama, bu önemin bazı ölçüler içinde kalması daha da önemlidir. Böyle bir ölçünün olmaması, reddedilmesi veya anlaşılmaması, sonunda insana ve onunla birlikte doğaya büyük zararlara neden olacaktır.

Dolayısıyla insan, hümanistik bir görüş açısından bakılarak değil, büyük manzaraya önem veren evrimsel bir görüş açısından bakılarak değerlendirilmelidir. Hümanizm, insanlık perspektifinden, antroposentrik bir eğilimdir ve hem doğa, hem de insanlık için kesin olarak zararlıdır.

İnsanın değeri kendinden menkul olmamaldır. İnsan gerçek değerini kendinde değil, doğada aramalıdır. İnsanın arayıp da her seferinde kendinde bulduğu üstün değerler, ona doğa tarafından verilmemiştir. İnsan doğa açısından zayıf ve nahif bir hayvandır. İnsan doğanın tasarımladığı ve her canlı ve cansız varlığın uymak zorunda olduğu yasalara uymakla yükümlüdür. İnsan halife değildir.

Devam edecek...

EVRİMSEL TIP

Evrimsel tıp insan sağlığına başka bir boyuttan bakan bir bilim dalıdır. Bu boyut evrimdir.

Evrimsel açıdan bakınca insan sağlığının, insan hastalıklarının karşıtı olmadığı gerçeği ile karşılaşılmaktadır. Yani sağlıklı insan hasta olmayan insan demek değildir. Bu ilginç durumu anlamak kolay olmayabilir. Ama anlaşılmasında yarar vardır. Evrimsel bakış açısına göre hastalığın ne olduğuna ilerde ayrıntılı bir şekilde değineceğim. Şimdilik hastalıkların ve sağlığın kısa tanımlarını yapmakla yetiniyorum.

Sağlık fizyolojik bir kavram olup, mevcut organ sistemlerinin optimum düzeyde görev yapması demektir. Hastalıklar ise doğanın canlılar üzerinde olan baskısına bağlı olarak ortaya çıkan adaptasyon bozukluklarıdır.

Bireyler organ sistemlerinin optimum düzeyde olmasına rağmen hasta olabilirler ve hasta olmalarına rağmen fizyolojik olarak sağlıklı kabul edilebilirler. Yaşam bir uzlaşmadır. Buna sağlık ve hastalık kavramları da dahildir. Evrimsel açıdan yaşam ayrıca diyalektik bir fenomendir. Bu konuyu daha önce kendi başlığı altında incelemiştim.

Bazı hastalıkların nedenlerinin evrimsel biyolojik ilkelerde saklı olabileceği, son birkaç yıl öncesine kadar, kimsenin ne ilgisini ne de dikkatini çekmiştir. Hastalıkların nedenlerini, onları evrimsel bakış açısından incelemeden her zaman kesin olarak anlamak ve dolayısıyla tedavilerinde yeterince başarılı olmak mümkün olmayabilir. Tıp hala emprik yöntemlerin yardımı ile ilerlemektedir. Başarılı tedavilerin bir çoğunda bile neden başarılı olunduğu tam olarak anlaşılamamaktadır. Çünkü evrimsel etkenler dikkate alınmamaktadır.

Daha da ötesi, insanın diğer hayvanlarla birlikte doğal koşullara uymakla yükümlü, sürekli evrime uğrayan bir yaratık olduğu gerçeğini tıp yeterince dikkate almamaktadır. Şu anda pratik edilen tıp, evrimsel biyolojiye karşı kayıtsız bir tutum sergilemektedir. İnsan hastalıklarının moleküler mekanizmaları açıklanmaya çalışılırken, büyük manzaradan uzaklaşılmakta ve ayrıntılarda kaybolup gidilmektedir.

Tıbbın bu eksikliğini evrimsel tıp kompanze edeceğe benzemektedir. Hastalıkların tedavisinde başarılı olmak, bazılarını önlemek veya daha başlangıç dönemlerinde iken tanımak, yeni ve evrimle bağdaşan tedavi yöntemleri tasarımlamak, hastalıkların tuttuğu sistemlerle ilgili çeşitli evrimsel gelişmeleri bilmekle kolaylaşacaktır.

BİLİME NELER OLUYOR?

İnsan aklının imajinasyonunun sonu, sınırı yoktur. İnsan aklı yerinde duramaz. Böbrekler nasıl aralıksız idrar üretmekle yükümlü, kalp nasıl her an çarpmak zorunda ise, organların durmaları veya kısa bir süre için bile olsa, görev yapmaya ara vermeleri nasıl onların ölmeleri ile özdeşse, beynin de aynı ilkeleri izlemek zorunda olduğunu biliyoruz. Beyin uykuda bile düşün üretmekten kendini alıkoyamaz. Tabii uykudaki fantastik düşüncelere imajinasyon ve mantıklı düşün demiyoruz. Rüya diyoruz. Karşılaştığı doğal olgu ve ilginç fenomenlerin doğasını çözemeyen insan, imajinasyonuna baş vurur ve onları kurduğu görkemli fantazilerin aracılığı ile açıklamaya çalışır. Antik mitlerin, Tanrı, din ve geleneklerin doğuş nedeni budur. İnsan doğal olguları olmaları gerektiği veya oldukları gibi değil, kendi anlayacağı şekilde açıklamaya çalışır. Bu ilginç durum insan aklı ile doğal süreçler arasındaki çelişki ve uyuşmazlıklardan sorumludur.

Doğal fenomenlerin çoğu ne insan akıl ve mantığı ile, ne de, ilginç olarak, onun müthiş imajinasyonu ile, bağdaşır... Doğal olguların kendilerine göre işleyiş mekanizmaları vardır. Bu mekanizmaların çoğu insan beyninin bile imgeleyemeyeceği kadar fantastik süreçlerdir. Onları kuramsal olarak imgelemeye ve çözmeye elbette olanak yoktur. Deneysel olarak kanıtlanamayan bu doğal olguların gizemini çözmek olanaksız denecek kadar zordur. Ama yine de insan aklı durmaz.. Düşün üretir..... Doğal olgulardaki mekanizmaların gizemini çözmeye çalışır. Üretilen düşünlerin çoğu kurgusal imajinasyonlar ve fantazilerdir. Hayallerinin peşinde koşan insan yaşamını, eninde sonunda gerçekleştirdiği rüyaları ile zenginleştirir.

Bilimin kökeninde, doğanın doğasını öğrenme merakı ile birlikte, insanın imajinasyonu ve onları gerçekleştirme tutkusu vardır. İnsanın hayal gücü geniş olmasaydı, bilim bu kadar hızlı bir tempo ile gelişemezdi. Bilim insanlar, özellikle erkekler için, ciddi bir meşgale ve yararlı bir çaba olmaktan öte, uğraşısı zevkli ve neşeli bir oyundur. Öyle olmasaydı Einstein görelilik kuramını ortaya atamaz, Planck quantum mekaniğini başlatamaz, Heisenberg belirsizlik kuramını bulamaz, Pauli dışlayacak bir şeyle karşılaşamazdı. İnsanlar ne uçabilirlerdi, ne de okyanusların derinliklerinde korkusuz gezinebilirlerdi.

İnsan, ayrıca, sonu ve sınırı olmayan imajinasyonunu matematikle silahlandırmış ve onu sezgilerinin görkemli bir yapıtı olarak kullanarak doğanın gizemini çözmeye başlamıştır. Matematik insan imajinasyonuna paralel bir gelişme kaydetmiş ve yalnız doğanın gizemini çözmede değil, aynı zamanda insanın fantazilerine ışık tutmada da yararlı bir bilim dalı haline gelmiştir.

Bu durum gerçekler ve fantaziler arasındaki sınırın giderek daralması ve muğlaklaşmasından sorumludur. Bilim-kurgu bilim arasındaki geçişi simgeleyen bu ilginç alan bir yandan daralırken, öte yandan bilime yön vermeye başlamıştır. İnsanlar her alanda fantazilerini gerçekleştirmede oldukca başarılı olmuşlardır. Bilimin sonu olmadığı ve hemen her rüyanın yaşanabileceği inancı insan düşüncesine hakim olmaya başlamıştır. Bu inanç bilim adamlarına doğaları iyi anlaşılmayan ve bilinmeyen fenomenleri kendi fantazileri ile açıklama cesareti vermiş, bazıları daha da ileri giderek bu fantazilerin pratik sonuçları üzerinde kuramsal projeler tasarımlamaya başlamışlardır.

Bilime bir şeylerin olduğu kesindir. Ama ne olduğu yeterince açık değildir. Geçmişte bilim kurgusal yaklaşımlardan yararlanmış ve onların sayesinde teknoloji müthiş bir ilerleme kaydetmiştir. Çocukluk fantazilerinin peşinde koşan bilim adamları, yüzyıl önce hayal bile edilmesi olanaksız araç, gereç ve aletler tasarımlamışlar, buluşlar yapmışlardır. Artık aya ve diğer gezegenlere gitmek, ya da oralara uzaktan kumandalı araçlar göndermek, bir sorun değildir. Teknoloji insan yaşamını derin bir şekilde etkilemeye başlamış ve geleceği dikte ettirecek olan bir güç haline gelmiştir.

Bu bağlamda insanların ihmal ettiği ilginç bir gerçek vardır. O da doğanın yaratıcılığının insanın, ne kadar fantastik olurlarsa olsunlar, bütün imajinasyonlarından çok daha geniş ve cüretli olduğudur. Aslında insanın zengin imajinasyonu kaynağını, doğanın sergilediği çözümü olanaksız gösterilere ayak uydurma çabasından almaktadır. Yine de bu konuda doğa ile yarışmak ve ona faik olmak olanaksızdır. Onlardan bazılarını öğrenmek ve öğrenilenlerin küçük bir kısmını taklit etmek bile insan yaşamını zenginleştirmeye yetmiştir.

21’nci yüzyılda ve ötesinde insan imajinasyonu, bilim ve teknolojiye giderek artan bir oranla yön vermeye devam edecektir. Bilim ve teknoloji bu yüzyıllarda bir öncekinden çok daha hızlı bir tempo ile ilerleyecek ve hem insan yaşamı, hem de onun sınırsız imajinasyonu ile daha sıkı bir şekilde entegre olacaktır. İnsanda zaman, mekan, uzay, evren, madde, enerji kavramları fantastik boyutlar ve nitelikler kazanacak, fizik şimdiki bilimsellik sınırını aşarak metafizik bir rüya aleminin sınırlarını zorlamaya başlayacaktır.

Bu süreç çoktan başlamıştır.

HACI

EVRENİN UYMAK ZORUNDA OLDUĞU YASALAR

Bazı katı yasalara uyan müthiş bir evrende yaşamaktayız. Yasalar olmasaydı yıldız, galaksi ve gezegenlerin ve dünyada canlıların ortaya çıkarak evrimleşmesi için uygun koşulların oluşması, mümkün olamazdı. Evrende mevcut her varlık yasalara uymak zorundadır. Bunun bilinen bir istisnası yoktur. Canlılar cansız varlıklarda gözlemlenen yasaların tümüne aynen uyarlar. Yalnız uymakla kalmazlar.. Onlardan yararlanarak varlıklarını sürdürürler.

EVRENİN ORTAYA ÇIKMASINA KATKISI OLAN İLGİNÇ BİR YASA......

KAOS...

Bilgi içinde yaşadığımız evrende en bol olan metadır. Madde ve radyasyonun her davranışı bilgidir. Bilginin olduğu yerde kurallar da olmak zorundadır.. Çünkü bir takım kurallar olmadan bilgi ortaya çıkıp birikemez. Ve bilgi ancak o kurallar aracılığı ile derlenir..

Bilgi maddenin davranışlarının ürünü olarak ortaya çıkar. Bu davranış rastgele değildir. Ama basit de değildir. Karmaşıktır.

Evrende maddenin dağılımı neden rastgele değildir?

Çünkü maddenin dağılımı rastgele olsaydı, maksimum düzeyde bilgi verirdi ama, o bilginin derlenmesi mümkün olamazdı. Ve bu madde yıldızlar ve galaksiler şeklinde organize olamazdı.

Maddenin derlenecek yararlı bilgiler içerebilmesi için basit ve rastgele olmaması da gerekmektedir.

Her iki durumda da evren canlıların ortaya çıkması için uygun bir ortam oluşturamaz. Maddenin davranışının basit ve regüler olduğu bir evrende yeterince bilgi birikemez. Rastgeleliğin egemen olduğu evrende ise biriken bilgi derlenemez.

Zihninizde bir takım grafikler canlandırarak ne demek istediğimi açıklamaya çalışacağım.

Zihninizde iki kare çiziniz. İlkinin içini noktalarla doldurunuz. Ama bu noktalar son derece düzgün olsun. Aralarındaki mesafe hep aynı olsun. Her satırda aynı sayıda nokta olsun..

İkinci kareyi en ufak bir kural izlemeden rastgele noktalarla doldurunuz. Noktaların bazıları birbirlerine çok yakın olsun. Diğerleri bir yerde küme oluştursun. Karma karışık grafik bir şekil ortaya çıksın.

İlk karedeki noktaların düzeninden dolayı içerdiği bilgi çok az olacaktır. Bütün doğasını hemen görecek ve anlayacağızdır.

İkinci kare bizi şaşırtacaktır. Noktaların arasında görünüşe göre bir ilişki yoktur. Bu grafik bize birşeyler ifade etmektedir ama ne demek istemektedir? Bu karede o kadar çok değişik manzara ve bilgi birikimi vardır ki, derlenmesi olanaksızdır. Bilgi birikiminin en fazla olduğu bu karede ve ona benzer diğer durumlarda ondan bilgi derlemek olanaksızdır. Bilginin zenginliğine rağmen o kareden, yararlı ve kullanılır bir bilgi derlenemeyecektir.

İçinde yaşadığımız evren bu iki aşırı örnekten farklıdır. Ne basittir. Ne de rastgele... Bilgiden zengindir. Daha da ilginci bu bilginin derlenebilir olması keyfiyetidir. Bu evreni grafikle simgeleyelim. Karşımıza tanıyabileceğimiz, anlam verebileceğimiz şekiller çıkacaktır. O şekiller bilgiyi simgelemektedir. Aslında onlar maddenin bazı davranışlarının sonucu ortaya çıkan ve kendileri hakkında ip ucu veren çeşitli tablolardır. Biz onlar için rastgele diyemeyiz. Basit de değildir onlar.. Kompleks ama tanınabilir bir yapıya sahiptirler...

İçinde yaşadığımız evrende maddenin davranışı ne basittir, ne de rastgele. Kompleksdir. Basitlik ve rastgelelik aslında maddenin oldukça kolay ulaşılabileceği iki nitelikdir. İçinde yaşadığımız evren bu iki örneğe uysaydı, canlılar için uygun bir ortam oluşturamazdı. Bilinebilir bir evren olabilmesi için karmaşık olmaktan başka çaresi yoktur. Karmaşık olması demek rastgele olmaması demektir. Rastgele olmaması demek ise bir takım kurallara uyması demektir. İçinde yaşadığımız evrende maddenin karmaşık dağılımını sağlayan o kural nedir?

52’lik bir deste iskambik kâğıdı alalım. Onları dikine teker teker bir metre yukardan zemindeki metal paraya doğru düşürelim. Elimiz hafifçe titreyeceğinden, aldığımız nefes havayı hafifçe hareket ettireceğinden her seferinde iskambil kâğıdı farklı bir yere düşecektir. Bazıları para üzerine düşerken, çoğu etrafına dağılacak ve görünüşe göre rastgele bir tablo oluşacaktır. Yukardan bu tabloya tekrar bakın.. İslambil kâğıtları gerçekten oda içinde rastgele bir şekilde mi dağılmışlardır? Yoksa bir örnek mi oluşturmuşlardır?

Deneyi tekrarlayın... Her seferinde az çok farklı olmalarına rağmen benzer örneklerin oluştuğunu göreceksiniz. Deneyi bin kere de tekrarlasanız, örneklerin genel benzerliği değişmeyecektir. Çekim gücü gibi mükemmel deterministik fizik yasaları ortaya çıkan tablonun zenginliğinden sorumludur. Ama her zaman ortada belirli bir örnek vardır.

Bu deney kaotik sistemi simgelemektedir. Kaosun ilk kuralı başlangıç koşullarındaki değişikliklere olan aşırı duyarlıktır. Başlangıçtaki fark ne kadar az olursa olsun abartılacak ve kısa zaman içinde büyük boyutlara ulaşacaktır.

Başlangıçtaki koşulları birbirlerine ne kadar yakın tutarsak, ilerde nasıl bir örnekle karşılaşılacağını o kadar doğru tahmin edebiliriz. Yukardaki iskambil kağıdı örneğine dönelim. Deneyi büyük bir itina ve mümkün olduğu kadar kesinlikle tekrarlayalım. Sonucu doğru tahmin edebilmek için başlangıçta izlenmesi gereken kesinlik, linear olarak değil, geometrik olarak artacaktır. Aynı veya benzer örneği oluşturmak için başlangıçtaki değişgenleri çok daha katı sınırlar içinde tutmamız gerekmektedir. Aynı örneğe ulaşmak imkansızdır belki ama, ona yaklaşmak için bile ilk deneydekinden beş on kere değil, en azından bin kere daha dikkateli olmak zorundayız. Kaotik sistemlerde gereken kesinlik de, kaosun kendisi gibi, geometrik olarak artacaktır.

Evrende mevcut yasalar, kaos ve karmaşıklığın manifest olması için ideal koşulların ortaya çıkmasını sağlayacak şekilde yapılanmışlardır. Bir başka evrende fizik yasalarının kaotik çözümleri farklı olabilir. Onun nasıl bir evren olabileceğini tahayyül edemiyorum.

Evrenin başlangıç koşullarına dönelim. Kaotik sonuçları olan evrenlerde başlangıç noktasında oluşacak en ufak bir sapma farklı evrenlerin ortaya çıkmasına neden olacaktır. O evrenlerde egemen olan fizik yasaları da farklı olacaktır.

Bu durumda diyebiliriz ki kaos, evrendeki karmaşık düzenden sorumlu bir yasadır.

*Kaos şekilsiz değildir.
*Kaosun niteliği hiç bir zaman değişmeyecektir.
*Kaosda her nokta kararsızdır. Ama ortaya çıkan manzara şekilsiz değildir.
*Kaos yüzeyel olarak düzensizdir. Periyodik değildir. Kendini tekrarlamaz. Ama gizli (kriptik) örnekler
bazı katı kurallara uyar.

Kaos içinde yaşadığımız evrenin uyduğu bir yasadır. Diğer evrenler bu yasaya uymayabilirler. Onlarda madde ve enerji galaksiler, yıldızlar ve gezegenler şeklinde organize olamayacak, yaşam ortaya çıkamayacaktır. Yaşam ancak çözümleri kaotik olan fizik yasalarının hükmettiği evrenlerde mümkündür.

HACI

IŞIK HIZI NEDEN GÖZLEMCİDEN BAĞIMSIZ OLARAK SABİTTİR?

EİNSTEİN’IN ÖZEL GÖRELİK KURAMI

Einstein özel görelik kuramını 1905 yılında yayınladı. Buna göre:

1.Fizik yasaları her türlü referans noktasından bağımsızdır.
2.Işık hızı uzayda sabittir ve gözlemi yapanların hızından bağımsızdır.

İlkine göre evrenin her yerinde fizik yasaları aynıdır.
İkincisine göre hızınız ne olursa olsun ışık hızını hep aynı ölçersiniz. Bu yazımda ben ışık hızının uzayda hareket eden her referans noktasına göre neden sabit olduğunu açıklamaya çalışacağım. Önce insan sağduyusu ile bağdaşan bir kaç örnek vermek istiyorum.

Size göre saatte 100 km hızla yaklaşmakta olan bir otobüse doğru siz saatte 50 km hızla ilerleyen bir otomobildesiniz. Bu durumda otobüsün size yaklaşma hızını saatte 150 km olarak ölçersiniz.

Aynı şekilde aynı hızla rüzgara karşı koştuğunuzu düşünün. Hızınız rüzgarın hızı oranında yavaşlayacaktır. Rüzgarı arkanıza aldığınız zaman ise hızınız aynı oranda artacaktır.

Her gün sağduyumuzla bağdaşan bunlara benzer gözlemler yapmaktayız. Bu durumda diyebiliriz ki ışığın hızının bizim hızımızdan etkilenmemesi insan sağduyusu ile bağdaşmamaktadır. Böyle şey olmaz. Bu bir yanılsamadır.

Işık hızının uzayda sabit olması gerektiğini ilk ortaya atan Einstein değildir. Bu gözlem Maxwell tarafından yapılmıştır. Newton’un hareketle ilgili yasaları ile, Maxwell’in denklemleri çelişki halindedirler. Newton’a göre hareketler birbirlerine eklenirler. Newton’a göre ışığa doğru hareket eden birisi ışığın hızını, hareket etmeden duran birisinden daha fazla olarak ölçmelidir. Işık için bu örneği veriyoruz ama, Newton ışığın da bir hızı olduğunu bilmiyordu. Ona göre her olgu evrenin her tarafında aynı anda vuku buluyordu....

Size doğru saatte 100 km hızla gelmekte olan bir otobüsün hızını siz otobüse doğru saatte 50 km hızla hareket ediyorsanız, saatte 150 km olarak saptamanız gerekir.. Maxwell’e göre ise, sizin hızınız ne olursa olsun, ışığın hızı aynıdır. Newton’un doğru, Maxwell’in yanlış olabilmesi için ışığın hızının çeşitli referans noktalarına göre farklı olarak ölçülmesi gerekmektedir.

Albert Michelson önce kendi laboratuvarında, daha sonra Edward Morley ile birlikte başka bir laboratuvarda, dünyaya çeşitli yönlerden ulaşan ışığın hızını karşılaştırmış ve hep aynı olduğunu bulmuştur. Bu gözlem Michelson-Morley deneyi olarak bilinir.

Bu gözlemin anlamı nedir? Sizin hızınız ne olursa olsun, size yaklaşmakta olan otobüsün hızını saatte 100 km olarak ölçmek demektir. Otobüs hangi istikametten size yaklaşırsa yaklaşsın, hızı saatte 100 km’yi geçmeyecektir, demektir.

Bu durum insan sağduyusu ile bağdaşmamaktadır. Ayrıca bu durumu açıklamak da kolay olacağa benzememektedir.

Bütün bu gözlemlerin kökeninde esir (ether) teorisi yatmaktadır. Bu kurama göre dünya ve diğer gezegenler, esir denen sihirli bir maddenin içinde hareket etmektedirler. Işık bir dalga olduğundan, yayılacağı ortamın bu dalga hareketini iletme özelliği olmalıdır. O zamanın inanışına göre bunu esir sağlamaktadır. Esirin içinde dalgalar daha hızlı yayıldıklarından sağlam bir dokusu olması gerekmektedir. Bu doku hem çok sağlam olmalıdır, hem de dünya, ay, gezegenler gibi yapıların içinden geçmesine direnç göstermemelidir. Ayrıca ışık Maxwell’in gösterdiği gibi bir dalga hareketinden ibaret olduğundan böyle bir ortama gereksinim vardır. Aksi takdirde ışık evrende yayılamaz. Dünya esirin içinde hareket ederken bir esir rüzgarı oluşturduğuna inanılmaktadır. Bu rüzgara doğru hareket ederken veya onu arkaya alınca dünyada ölçülen ışığın hızı farklı olmalıdır. Michelson- Morley deneyleri bu inanışın doğru olmadığını kanıtlamıştır. Işık hızının neden sabit olduğu ve bunun önemi bilinmemektedir.

Esirin varlığını son bir kere kanıtlamak için Hollandalı fizikçi Hendrik Lorentz ile, İrlandalı fizikçi George FitzGerald bu gözleme kendilerine göre ilginç bir açıklama getirmişlerdir. Bu açıklamaya göre dünya esir içinde ilerlerken, esir rüzgarlarına maruz kalmakta ve fizik olarak sıkıştırılmaktadır. Bu yüzden Michelson-Morley deneyindeki bütün ölçüler sıkıştırılmışlar, kısalmışlardır. Bu iddiaya göre esir içinden geçmekte olan cisimlerin atomları sıkışmaktadır. Bu yüzden dünya sıkışarak küçülmekte ve ışık hızı farklı olarak ölçülmemektedir. Bu Lorentz-FitzGerald kontraksiyonu olarak bilinir. Çok az fizikçi bu düşünceyi kabul etmiştir. Einsten bu yaklaşımın yapay ve zorlama olduğunu ileri sürmüş ve onaylamamıştır. Einstein’a göre ışık hızının değişmemesinin başka nedenleri olmalıdır. Onları Einstein 1905 yılında açıklamıştır. Asıl bu açıklamanın inanılmaz olması gerekmektedir. Ama yapılan deneylerin hepsinde doğruluğu kanıtlanmıştır. Esir yoktur. Çünkü esire gereksinim yoktur.

Einstein’ın Lorentz-FitzGerald kontraksiyonunu alarak kendi kuramına adapte ettiğini ileri sürmek yanlıştır. Einstein da sıkışmadan bahsetmektedir ama, bu sıkışma çok daha farklı bir kavramdır. Lorentz ve FitzGerald sıkışma kavramını Faraday’ın kuramına dayandırmaktadırlar. Faraday’ın bu kuramına göre elektrik yüklü parçacıklar, yani atomlar, hareket ettikleri zaman birbirlerine yaklaşırlar ve sıkışırlar. Bu teoriye dayanan Lorentz ve FiztGerald, kendi sıkıştırılma kuramlarını geliştirmişlerdir. Daha sonra Faraday’ın bu kuramının doğru olmadığı anlaşılmıştır. Yani hareket halinde olan elektrik yüklü parçacıklar sıkışmamaktadırlar. Öyleyse Lorentz-FitzGerald kuramı yanlıştır. Dünyanın fiziksel bir sıkışması söz konusu olamaz.

İlginç olarak Einstein da durum muhakemesi yapmış ve Maxwell denklemlerinin ilk ilkesi olan ışık hızının değişmemesinden hareket ederek, matematiksel olarak aynı sonuca varmıştır. Ama cisim değil, uzay sıkışmaktadır. Hızla hareket eden bir cismin içinde bulunduğu uzay, hareket yönünde, gözlemi yapana göre sıkışmaktadır. Einstein’ın matematik hesaplarına göre ayrıca zaman da genişlemektedir. Yani duran bir gözlemciye göre ölçülünce hareket halinde olan saat yavaşlamaktadır. Uzayın çekilmesi (kontraksiyonu) ve zamanın genişlemesi(yavaşlaması) birlikte Lorentz transformasyonu olarak bilinir)

Tabii bu arada hareket eden objelerin hızları ile birlikte ağırlıkları da artmaktadır. Saatte 5 km hızla hareket etmekte olan otomobillerin çarpışması ile, 50 km hızla birbirleriyle çarpışan otomobillerin neden olacakları zarar çok farklıdır. Hareket eden objelerde kinetik enerji artmakta ve bu enerji pratik olarak kütleye dönüşmektedir. 1905 yılında Einstein kütle, enerji ve hızla ilgili bu formülü şöyle ifade etmiştir.

M=E/C2

Yani bir cismin enerjisi E kadar artarsa, kütlesi de bu enerjinin ışık hızının karesine olan oranı kadar artar. Kinetik enerji cisme eklenince kütlesi artar ve simetri olayından dolayı bu artma her türlü enerji için geçerlidir. Einstein bu formül üzerinde iki yıl düşünmüş ve şu sonuca varmıştır.... Eğer her enerjinin kütle olarak karşışığı varsa, her kütlenin de bir enerji olarak karşılığı olmalıdır.

O zaman bu formulü şöyle ifade etmek mümkündür.

E=MC2....

Şimdi gelelim asıl konumuza..

Işık hızının gözlemcinin hızından bağımsız olduğu kuramını örneklerle açıklamaya çalışalım......

Çok ileri teknolojiye sahip bir uygarlıkta yaşadığımızı ve saniyede 250 bin km hızla hareket eden bir uzay gemisi satın aldığımızı düşleyelim. Bu uzay gemisi ile saniyede 300 bin km hızla hareket eden bir ışık huzmesini izlemeye karar veriyoruz. Ayrıca uzay gemisinin hızını kesin olarak bilmiyoruz. Saniyede 250 bin km’den daha hızlı hareket etmesi olasalığı var. Bu vesile ile onun maksimum hızını da ölçeceğiz. Çok güvendiğimiz bir arkadaşımızdan bize start vermesini istiyoruz. Arkadaşımızın elinde bir lazer silahı var. Üçe kadar sayacak ve bu silahı boşluğa doğru ateşleyecek. Biz de aynı anda uzay gemisinin warp motorunu ateşleyeceğiz.

Arkadaş 1, 2, 3 start komutunu veriyor ve lazer silahının ateşliyor. Biz de aynı anda warp motorunu ateşliyoruz. Yarış başlıyor.

Newton’a göre zaman ve uzay absolüdür. Arkadaşımız bizi uzaktan izliyor ve lazer ışık huzmesinin saniyede 300 bin km hızla, bizim ise uzay gemisi ile, ancak saniyede 250 bin km hızla gittiğimizi gözlemliyor. Newton’a göre, arkadaşın ışık huzmesinin bizden saniyede 50 bin km hızla uzaklaştığını görmesi gerekiyor. Ayrıca uzay gemisi ile ışık huzmesini izlemekte olan bizim de aynı şeyi görmemiz, ve ışığın hızını saniyede 50 bin km olarak ölçmemiz gerekir.

Bir süre sonra yarış bitiyor ve arkadaşımızla bir araya geliyoruz. Uzay gemisi ile lazer ışığını izlerken ışığın hızını saniyede kaç km olarak ölçtüğümüzü soruyor arkadaş. Uzay gemisi ile ışığı izlerken bütün çabalarımıza ve warp motorunu zorlayarak hızımızı bir ara saniyede 275 bin km’ye çıkarmamıza rağmen, lazer ışık huzmesinin bizden saniyede 300 bin km hızla uzaklaştığını söylüyoruz. Biz ne kadar hızlı gidersek gidelim, bize göre ölçtüğümüz ışığın hızı hiç değişmiyor. Görünüşe göre biz ışık hızıyla bile gitsek, ışığın hızını saniyede 300 bin km olarak ölçeceğiz. Bu durumda diyebiliriz ki bizim zaman ve mesafe ölçümüz, arkadaşımızın zaman ve mesafe ölçüsünden farklı. Bu nasıl olabilir? Biz kendi saatimize güveniyoruz ve arkadaşın hesaplarına inanmıyoruz. İlk defa çok güvendiğimiz bir arkadaşımızla aramızda uyuşmazlık çıkıyor.

Bu durumu Einstein şöyle açıklıyor:

Newton’un absolü zaman ve uzay kavramları yanlış.. Yanlış olması lazım.. Çünkü geçen yüzyıl içinde yapılan yüzlerce deney ışık hızını kensini ölçenin hızından bağımsız olduğu kanıtlanmış durumda. Burası kesin.. Bilinmeyen bunun neden böyle olduğu..
Einstein’a göre zaman ve uzay relatif.....
Işık hızı sabit ama uzay ve zaman onları ölçenlere göre değişiyor.

Herbirimizde kendimize ait güvenilir bir saat olsun. Onunla aradan geçen zamanı ölçelim. Newton’a göre, diğerlerine göre hareket ettiğimiz zaman bu saatlerin uyuşması lazım ama, nedense bu saatler uyuşmuyor. Hepsi de iki olay arasında geçen zamanı farlı olarak gösteriyor.

Mesafe için de aynı şeyleri söyleyebiliriz. Hareket ederken elimizde güvendiğimiz bir ölçü olduğunu düşünelim. Birbirimize göre hareket etmeye başladığımız an ölçülerin de değiştiğini gözlemliyoruz. Aynı mesafe için farklı ölçüler ortaya çıkıyor. Belli olaylar arasındaki mesafeyi her biri farklı olarak ölçüyor. Uzay ve zaman bu şekilde davrandıkları için ışık hızı değişmiyor. Hep sabit kalıyor. Işık hızını sabit yapmak için uzay ve zaman bu şekilde davranıyor... Einstein’ın iddiası bu......

Bu iddia günlük yaşamımızda karşılaştığımız olgular ve sağduyumuzla çelişiyor.

Einstein’ın bu akıl almaz iddiası nasıl açıklanabilir?

Gelecekte yaşadığımızı düşlediğimiz ileri teknolojiden günümüze dönelim ve kendimize ucuz bir motorsiklet alalım. En fazla saatte 100 km hızla gidebilsin. Onunla kuzeye doğru giden bir yolda, saatte 100 km hızla ilerliyoruz. Bu yol ilerde kuzey-doğuya doğru yönelen başka bir yolla birleşiyor ve bu keresinde kuzey-doğu’ya doğru aynı hızla ilerliyoruz. Bu durumda kuzeye olan hareketimiz artık saatte 100 km değil. Çünkü hızın bir kısmı ile doğu’ya doğru hareket etmeye başladık. Kuzey yönünden hız çaldık. Daha az bir hızla kuzey’e doğru ilerliyoruz. Bu basit gözleme dayanarak Einstein’ın bu ilginç kuramına şöyle açıklayabiliriz:

Objeler uzay içinde ilerlerler.. Bunu çok iyi biliyoruz.. Ama objeler aynı zamanda zaman içinde de ilerlerler. Hiç bir şekilde hareket etmeseniz bile, içinde bulunduğunuz ortamda mevcut objelerle birlikte, zaman içinde hareket halindesiniz. Uzay içinde hareket etmeyebilirsiniz ama, her zaman zaman içinde hareket etmek zorundasınız. Newton zaman içinde hareketin, uzay içindeki hareketten çok farklı olduğuna inanıyordu. Ama Einstein öyle düşünmüyor.. Einstein’a göre uzay ve zaman içinde yapılan hareketler birbirleri ile yakından ilgili.

Sokakta hareketsiz durmakta olan bir otomobile bakın... Uzay içinde hareket etmiyor. Hareketsiz durmasına rağmen otomobil, zaman içinde hareket ediyor. Zaman geçiyor. Otomobil, şöförü, içindeki yolcular, ona bakan siz ve diğerleri hep birlikte zaman içinde senkronize bir hareket halindesiniz. Uzay içinde hareket etmiyorsunuz. Yalnız zaman içinde hareket ediyorsunuz. Yani zaman hepinize göre aynı hızla geçiyor. Her biriniz için aynı saniyeler söz konusu..

Şimdi her şeyin durarken yalnız otobobilin hareket ettiğini düşünün.. Bu durumda diyebiliriz ki otomobil yalnız zaman içinde değil, aynı zamanda uzay içinde de hareket ediyor. Otomobilin zaman içinde yaptığı hareket ne ise (ki bu durumda hareketsiz durmak) o, bu keresinde, uzay içinde yapılan bir harekete de katılıyor. Uzay içinde yapılan hareket, zaman içindeki hareketten çalıyor. Kuzey istikametine giderken, doğuya dönmenin, kuzeye gitmeden çalması gibi, uzay içinde yapılan hareket, zaman içinde yapılan hareketten çalıyor. Hareketsiz durmak da bir tür harekettir. Sıfır harekettir. Yani matematik olarak böyle ifade edilebilir. Hareketin yavaş olduğu ve sonra hızlandığı da düşünülebilir. Kuzeyden doğuya doğru dönünce nasıl kuzeye doğru olan hızınız azalıyorsa, zaman içinde hareket ederken, uzay içinde de hareket etmeye başlayınca, zaman içindeki hareketimiz yavaşlıyor.. Otomobil hareket etmeye başlayınca zaman içinde yapılan hareketin bir kısmı uzay içinde de yapılmaya başlıyor. Bu demektir ki, otomobilin zaman içindeki hızı, uzay içinde hareket ettiği zaman yavaşlıyor. Otomobil içinde olan için, dışarda hareketsiz duran size ve diğerlerine oranla zaman, daha yavaş geçmeye başlıyor. Aynı olguyu otomobilin içinde ve dışında olanlar farklı hızlarla algılıyorlar.

Motorsikletle kuzeye doğru giderken doğu yönüne dönmeniz örneğine geri dönelim. Saatte 100 km’den daha hızlı gidemiyorsunuz. Eğer gidebilseydiniz, doğuya doğru dönünce hızınızı biraz artırabilir ve kuzeye doğru olan hızınızdan fedakarlık yapmazdınız. Ama hızınızı artıramadığınıza göre, kuzeyden ne kadar çok saparsanız, kuzeye doğru olan hızınızdan o kadar çok kaybedeceksiniz.. Kuzeye ve doğuya olan hızlarınızın toplamı saatte 100 km’yi geçemez. Bu sizin motorsikletin hız limiti.. Hepsi o kadar. Dolayısıyla doğuya doğru olacak her sapma, kuzeye olan hızdan çalacaktır. Buna mecburdur.

Işık hızı sabit olmasaydı, Einstein’ın bu kuramı doğru olmayacaktı. Ama ışık hızı sabit olduğundan uzay ve zaman içinde yapılan hareketlerin toplamı ışık hızını aşamaz. Veya bunu şöyle de ifade edebiliriz. Uzay ve zaman içinde yapılan hareketlerin toplamı ışık hızı ile sınırlıdır. Işık hızını geçemez.

Bu durumda biz bir objenin zaman ve uzay içinde yaptığı hareketten bahsediyoruz. Bu hareketler birbirlerini tamamlıyorlar. Duran otomobil harekete geçince onun zaman içinde yaptığı ışık hızı ile ilgili hareketinin bir kısmı, uzay içindeki hareketine dönüşeceği ve bu iki değerin toplamı ışık hızını geçemeyeceği için, otomobilin zaman içinde yapacağı hareketin hızı yavaşlamak zorundadır...

HACI

YAŞAM DİYALEKTİK BİR FENOMEN MİDİR?
Bu konteksde kullandığım “diyalektik” teriminin anlamı, Hegel mantığının bir ürünü olan “diyalektik materyelizmdeki” anlamı ile özdeştir. Marx, Hegel’den bu terimi kendi felsefi görüşü olan komünizmi tanımlamak için adapte etmiştir. Bu bağlamda diyalektik, karşıt görüşlerin, tez ve antitezlerin sürekli ilişkilerinin sağladığı çözümlerdir.

Bu ileti politik bir bildiri değildir. Sadece politikada kullanılan bir terim tarafımdan biyolojiye adapte edilmiştir. Bu terimi kullanmamın en büyük nedeni savunduğum görüşün başka türlü daha açık ve veciz olarak ifade edilmesinin olanaksızlığıdır.

Dünyada yaşamın nasıl başladığı henüz kesin olarak bilinmiyor. Ancak bu ilginç konu giderek açıklık kazanıyor. Bildiğimiz kadarıyla yaşam, çeşitli dönemlerden geçerek günümüze ulaşmıştır. Bu dönemlerin her biri tek başına bir devrimdir. Gerçek canlının bu dönemlerin hangisinde ortaya çıktığı bile kesin olarak belli değildir.

Canlıların evriminde ilk dönem hücrenin oluşmasıdır. Aslında bu ilk basamak en kolay açıklanabilen bir dönemdir. Hidrofilik ve hidrofobik yöreleri olan yağlar bir araya gelerek, aşağı yukarı çağdaş bakterilerin büyüklüğünde, membranla kuşatılmış hücreleri oluşturmuşlardır. Bu ilk basamak fiziksel bir süreçtir ve kaçınılmazdır.

Daha sonra gerçekleşen ve ilki ile senkronize olmuş olması gereken ikinci dönemde, bu ilkel ve cansız hücrelerin içinde amino asitler, onların çeşitli şekilerde ve zamanın doğal koşullarını tatmin etmek üzere bir araya gelmesinden oluşan peptid ve proteinler ve diğer organik moleküller birikmislerdir. Bu basamakta sentez edilen bütün moleküller hücre içinde tutulmuşlar, çoğalmışlar ve birbirleri ile tepkileşerek diğer organik moleküllerin ortaya çıkmasını sağlamışlardır. Bu basamak da, tümüyle otomatik fiziko-kimyasal süreçlere bağlı olduğu için, kaçınılmazdır.

Üçüncü dönemde daha kompleks ve uzun moleküller sentez edilmişlerdir. Bu moleküller monomerlerden oluşan polimerlerdir. Benzer moleküller bir araya gelip, birbirlerine tutunarak uzun organik molekülleri sentez etmişlerdir. Bu basamak anlaması en zor olanıdır. Bu dönemde zamanla ortaya çıkan RNA molekülü, hem kendisinin aynını kopya edebilmekte, hem de bazı spesifik proteinleri kusursuz (!) kopyalayabilmektedir. Bu basamakta genler henüz sahneye çıkmamışlardır. Çeşitli RNA molekülleri onlar gibi, ancak son derece ilkel bir düzeyde, görev yapmaktadırlar. Bu ilkel ama oldukca etkili ve başarılı düzen sayesinde proteinler artık birbirlerinin benzerini değil, aynını kopyalamaya başlamışlardır. Daha doğrusu proteinler kendilerini, yalnız RNA’den oluşan bir genetik aparatusa kopya ettirmektedirler. Canlılığın bu dönemde kazanıldığı iddia edilebilir. RNA dünyası olarak bilinen bu dönemin gününüzde benzeri olmadığından, protein-RNA ilişkilerinin doğası hakkında bilinen hemen hiç bir şey yoktur, diyebiliriz. Bu nasıl bir yaşamdır? Proteinler mi RNA’yı kullanarak ona kendi benzerlerini sentez ettirmektedirler, yoksa RNA mı hücre içinde bütün denetimi eline geçirmiş ve proteinlere nasıl davranacaklarını dikte ettirmektedir? Aslında bu soru önemlidir. Aşağıda nedenine değineceğim….

Yaşamın dördündü döneminde RNA’dan DNA oluşmuş, gerçek genetik aparatus devreye girmiş ve RNA başka görevler üstlenmeye başlamıştır. Bu dönemi oldukca iyi bilmekteyiz. Bildiğimiz kadarıyla histon denen proteinler DNA’nın denetiminde, her şeyi değilse bile, çok şeyi söyleyen moleküllerdir. Proteinler hücresel etkinliklerin pasif katılımcıları olmayıp, onun yönetimine etken olarak katılan moleküllerdir.

Yaşamın ortaya çıkış neden ve mekanizmalarını araştıran bilim adamlarına göre, kuramsal olarak, hücre içinde mevcut organik mokekülleri, DNA ve RNA’yı, mineralleri ve daha ne varsa hepsini, ölçülü bir şekilde bir araya getirerek canlı bir hücre oluşturmak mümkündür.

Bu konuya kendilerini adamış bilim adamlarının yukardaki kuramsal ifadesinin doğruluğunu saptamaya, hatta denemeye teşebbüs etmeye bile, olanak yoktur. Çünkü biyoteknolojik olarak hücrenin moleküler öğelerini bir araya getirmeye olanak yoktur. Ayrıca bu moleküllerin kendilerine göre bir hücreye katılma sırası vardır. Milylarlarca molekülü bu sırayı izleyerek bir araya getirmenin olanaksızlığı meydandadır.

Biyologlar ve genetikçiler ayrıca, hücresel etkinliklerin yalnız genler tarafından saptandığına inanmaktadırlar. Onlara göre genler hücrenin ne yapmasını istiyorlarsa, hücreler yalnız onu yapmaktadırlar. Hücreler diğer emirlere boyun eğmezler. Diğer direktifleri ancak genler üzerinden geliyorlarsa, uygularlar..

Bu ne kadar doğru bir ifadedir? Hücreler genleri aracılığı ile de olsa, bazı diğer dış etkenlere gereksinim duyarlar mı? Genleri dışında hücreleri yönlendiren başka etkenler var mıdır? Onlarsız hücre var olabilir mi?

Son yıllarda ünlü Harvard Biyoloji profesörü Richard Lewontin’in önderliğinde yeni bir eğilim ortaya çıkmıştır. Bu eğilim kesin olarak tutacağa benzemektedir. Lewontin’e göre yaşam, genetik olarak şifrelenen mokeküllerin birikiminden çok daha fazla bir fenomendir. Bu konuda Lewontin “Triple Helix” başlıklı bir de kitap yazmıştır. Bilindiği üzere çağdaş yaşam, bir iki istisnası ile, çifte sarmal DNA molekülünün varlığına gereksinim gösterir. Üçli sarmal da ne demektir?

Lewontin’e göre üçüncü sarmal hücrenin dışındaki koşullarla ilgilidir. Çünkü yaşam yalnız şifrelenen moleküllerin ve diğerlerinin bir araya gelmesinden değil, aynı zamanda daha başka etkenlerin de varlığına gereksinim gösteren süreçler dizisinden oluşmuştur. Lewontin’in kitabında bu etkiler üçüncü helix ile sembolize edilmişlerdir.

Peki bu etkenler nelerdir?

Doğada canlılar yalnız genlerinin etkisi altında etkinlik göstermezler. Canlılar, çevrelerinde mevcut diğer etkenlerle çok yakın bir ilişki içindedirler ve onları dikte ettirdiği koşullara uymakla yükümlüdürler.
Mısır, buğday ve pamuk ürünlerinin çevreya bağlı olarak değişmesi, tropikal sarılgan bitkilerin gösterdiği çeşitlilikler, her Galapagos adasında farklı bir ispinoz kuşunun gelişmiş olması ve diğer sayısız gözlemler örnek olarak gösterilebilir. Lewontin’e göre üçüncü sarmal, canlı ile içinde yaşadığı ortam arasında mevcut, her biri diğerinin oluşmasını sağlayan diyalektiktir.

Bence Lewontin’in bu buluşu son derece mantıklı bir çıkarsamadır. Canlıların en büyük özelliği çevrelerine uymalarıdır. Canlılar sadece molekül ve atomlardan oluşmuş varlıklar değillerdir. Uygun koşullar olmadan bu moleküller bir araya gelerek, canlı hücreye dönüşmüş olmamalıdırlar.

Canlı hücrelerin çoğalmaları, fonksiyonlarını yapabilmeleri, yaşamlarını belli bir zaman sürdürebilmeleri için genlerinin yanı sıra bazı dış etkenlere de gereksinimleri vardır.

Başka bir deyişle, bütün öğelerini en ince ayrıntısına kadar kesin olarak bilsek de, onları bir araya getirerek canlı ve fonksiyonel bir hücreyi oluşturmamız mümkün olmayabilir. Ya da oluşan hücre dünyada mevcut diğer hücrelere benzemeyebilir.

Bu nedenlerden dolayı Lewontin’den esinlenerek ben,yaşamın, diyalektik bir fenomen olduğunu iddia ediyorum…..

Not:
Bu konuda bir kaç yorum daha yapmak istiyorum.Genler etkilerini bir vakumda veya tek başlarına gerçekleştirmezler. Görevlerini başarırken çeşitli etkenlerle tepkileşirler. Bu etkenler fiziksel de olabilir, biyolojik ve kimyasal da. Sahilde yaşayan canlılar, çok sayıda etkenlerin arasında ayrıca aynı zamanda, sürekli olarak sahile vuran dalgaların da etkisi altındadırlar. Bu yüzden denizin derinliklerinde yaşayan canlılardan oldukca farklı bazı biyolojik nitelikler kazanmışlardır. Bu canlıların almış olduğu şekilden (fenotipik niteliklerden), genler ve dalgalar birlikte sorumludurlar. Dalgalardan bir tür yardım almadan ve onlardan yararlanmadan genler tek başlarına bu ortama uyan canlıların ortaya çıkmasını, orada yaşayıp, çoğalmalarını, gelişme ve evrimlerini sağlayamazlar. Bu canlıların evrimi genlerinden çok dalgalarla ilgilidir. Zamanla artan veya azalan dalgalara uyum yapmak zorundadırlar. Bu da genlerin etkinliklerinin değiştirilmesi ile başarılır. Aslında evrim süreci genlere dikte edilen dış etkenlerdir. Hücre zarı üzerine etki yapan çeşitli etkenlerin, bazı mekanizmalarla çekirdeğe ulaşan sinyallere dönüştüğü ve bu sinyallerin genleri etkilediği tahmin edilmektedir. Ortama uyum ve zamanla evrimleşme, bu sinyallere uygun yanıtların verilmesi ile başarılıyor olmalıdır.

Dünyadan daha büyük veya daha küçük bir gezegende ortaya çıkacak yaşamda canlıların alacağı şekil ve nitelikler, dünyadaki canlılardan çok farklı olacaktır. Canlılar yer çekiminden, rüzgardan, kozmik ışınlardan, iklimlerden, yerel topoğrafiden ve daha yüzlerce, hatta binlerce değişgenden önemli ölcüde etkilenmektedirler. Hem sülfürlü kaynar sularda (volkan ve gayzerlerde), hem de kutuplarda yaşayan bakteriler vardır. Bize göre bu aşırı ortamlar bu bakterilerin yaşadığı, üreyip çoğaldığı ve geliştiği normal koşullardır. Onların değişmesi durumunda bakteriler oralarda artık yaşamlarını sürdüremeyecekler ve yok olacaklardır.

Genel olarak canlılar, özel olarak insanlar birkaç bencil genin ürünü değillerdir. Yaşam çok sayıda değişgeni olan diyalektik bir fenomendir.

Her na kadar yaşamı dört döneme ayırarak incelediysem de, gününüzde yaşamın başlangıç senaryosunu ve kronolojik sırasını kesin olarak bilmek olanaksızdır. Çünkü her süreç kendinden sonrakilerle birlikte ve içi içe gelişmis, onlarla birlikte evrime uğramıştır. RNA ve proteinler arasındaki ilişkiler orijinalitelerini yitireli aradan muhtemelen 3 milyar yıl geçmiştir. DNA, RNA’dan kaynak almış olmalıdır. Bence bunun aksi düşünülemez. Çünkü ortada DNA’ya benzeyen bir molekül varken, DNA’nın kendini başka moleküller aracılığı ile sentez etmesi pratik bir çözüm değildir. Bu çıkarsamadan hareket ederek RNA’nın daha önce geldiğini ileri sürebiliriz. Yaşam öyle bir zamandan geçmiştir ki RNA hem genetik şifreyi taşıyan, hem onunla protein sentez eden, hem de kendini kopyalayan bir polimer olarak varlığını sürdürmüştür. Bu zaman ve mekan için RNA dünyası deniyor. DNA’nın ne zaman dünyaya geldiği meçhuldür. Ama bu gözlem, bu ilginç durum hakkında hiç bir şey söylenemez, mantıklı çıkarsamalar yapılamaz demek de değildir. RNA nasıl olduysa kendi benzeri çifte sarmal bir polimere dönüşebilmiştir. Koşullar bir hücrenin böyle davranmasını gerekli kılmıştır. Ya da bu moleküler aparatusa sahip olan ilk hücre bir avantaja sahip olmuştur. Bu avantaj ne olabilir? RNA sorumluluklarının bazılarından kendini soyutlayarak asıl görevi olan protein sentezine konzantre olmaya başlamış ve bu arada üç ayrı aileye özelleşmiştir. Mesenger RNA, transport RNA ve ribozomal RNA.. Buna benzer bir mekanizma ile hücre içinde sentez edilen moleküller görev bölümü yapmış ve hücre çok daha sofistike bir strüktür kazanmıştır. DNA sentezi olayı, hücre çoğalması ve protein sentezi süreçlerinin de giderek karmaşıklaşmasına neden olmuş olmalıdır. Bu da canlıların giderek karmaşıklaşması sürecinin başlangıcını simgelemiş olabilir.

Hayvanların ilginç bir başlangıcı vardır. Bu başlangıç son derece ani olduğundan bir patlama ile özdeş tutulur ve “Cambrian Explosion” olarak isimlendirilir. Takriben 570 milyon yıl önce vuku bulmuştur. Bu dönem sırasında hayvanlarda bugün mevcut bütün vücut planları ve fazlası ortaya çıkmıştır. Kambrium patlamasında, 550 milyon yıl sonra insanların da yararlanacağı vücut planı, “pikaia” denen bir chordate tarafından temsil edilmiştir. Pikaia omurgalı bir hayvandır. Omurgası kıkırdaktan bile ilkel, jeloya benzer bir dokudan ibarettir. Bu dokunun yerini zamanla önce kıkırdak sonra kemik almıştır. Kıkırdak bazı hayvanlarda hala mevcuttur. Sanırım köpek balıklarında ve diğer bazılarında omurga kıkırdaktan ibarettir.. İlginç olarak insanların vertebrasından arada bir chordoma (kordoma) denen malign tümörler çıkar. İnsanlarda bile bu antik doku, ilk ortaya çıktığı pikaia daki şekli ile bir bakiye olarak varlığını sürdürmektedir. Buna bakiye demek doğru olmayabilir. Belki de bir görevi ve önemi bile vardır.. Neyse.. Konuyu dağıtmadan sadede gelmek istiyorum..

Bana göre RNA dünyasından DNA’lı dünyaya geçiş, işte bu Kambrian patlaması öncesinde vuku bulmuştur. Prekambrian dönem hakkında bilinenler çok azdır. Ama bu dönem fosillerinin yakından incelenmesi (Tomatian;Rusyada ve Ediacaran;Avustralyada, faunalar) çok hücreli yaratıkların giderek karmaşıklaştığını ve Kambrian döneminde aniden genişleyerek yayıldığını telkin etmektedir. Bence ilk DNA Kambrian patlamasından 700 miyon ile bir milyar yıl önce arasında bir zamanda sentez edilmiş olmalıdır.

Şimdilik burada durayım.. Konu ilginç ve bilinmezliklerle dolu.. Bu konuda kesin yorumlar yapmak da zor.. Yine de insan bu konularda spekülasyon yapmaktan kendini alamıyor..

HACI

SİHRE İNANIR MISINIZ?

Sihir ve sihirbazlık konusunda Arthur C. Clarke’ın veciz bir tümcesi vardır...

Yeterince ileri her teknoloji sihirbazlıktır.
Magic is any sufficiently advanced technology…

Doğanın biz insanlara yansıttığı yüzü, hiç kuşkusuz, sihirlerin en görkemlisidir. Doğanın gizemi onun muhteşem teknolojisinde gizlidir. Sihre inanmadan onları çözmek mümkün değildir. İnsanlar sihre inanmak zorundadırlar. Çünkü yalnız sihre inananlar doğanın sırlarına ulaşma ve onları çözme olanağına sahiptirler. Diğerleri onları izleyecek ve çok arkadan geleceklerdir. Sihre inanmayanlar için doğanın gizemi doğa üstü ve ötesi fenomenlerinde saklıdır. Bu bağlamda sihir, bilim demektir. Bilimin sihri doğanın gizemini çözmeye yöneliktir.

Bu sihrin gücü azdır ama, giderek artmaktadır. Doğa artık bilime direnmekte güçlük çekmekte ve sırlarını yavaş yavaş ifşa etmeye zorlanmaktadır. Bilim doğanın görkemli teknolojisi ile amansız bir mücadele içindedir. Amaç yalnız doğanın sırlarını onunla paylaşmak değildir. Aynı zamanda ona faik olmaktır.... Buluşlari ile insanlar kendi teknolojik sihirbazlıklarını ortaya koymakta gecikmemişlerdir. Artık doğaya yalnız hayranlıkla bakmamakta, aynı zamanda onu taklit de etmektedirler. Ama yine de daha sayısız doğal sihre çözüm getirmek zorundadırlar.

Çoğu kere insanların imajinasyonları geliştirdikleri teknolojinin çok önünde gezinir ve doğal olguları anlamaya, gizemlerine penetre olmaya çalışır. Girdiği gizemli dünyada sayısız sihirlerle karşılaşır insan ve onları çözmek ister. Elinde yeterince bilgi birikimi ve teknoloji olmadığı için onları, imajinasyonları ile çözmekten başka çaresi yoktur.

Ender bazı durumlarda insanın imajinasyonu her hangi bir objenin varlığını tahayyül edemez. Yine de o sihirli objeleri matematik, sayılarla mükemmel bir şekilde tanımlayabilir. Matematik, bu sihirli objeleri, fazla bir zorlukla karşılaşmadan, insan imajinasyonunu düzeyine indirebilecek kadar ilginç bir sihirbazlıktır. Bahsedeceğim konu bir imajinasyon bile olamayacak kadar sihirli bir kavramın, matematik tarafından gösterilmesinin öyküsüdür.

Öklid (Euclid) geometrisinde üç boyut vardır. En, yükseklik ve derinlik... Bu kavram geometriye 2300 yıl hakim olmuştur. Kimse bunlara dördüncü bir boyut ekleyememiş, onu tahayyül bile edememiştir. Hatta bazıları dördüncü boyutun neden olmaması gerektiği konusunda kitaplar yazmış, bildiriler yayınlamışlardır. Dördüncü boyutun varlığı politik olarak da yanlıştır. Bu boyutu düşünmek ve üzerinde ahkam kesmek nerdeyse bir suçtur. Kendi zamanlarının büyük beyinleri dördüncü boyutu şeytanın oyunu olarak ilan etmişler ve konu ile iştigal edenleri bilime ihanetle suçlamışlardır. Bütün bu hezeyanlar bir yaz günü, 1854 yılının 10 Haziran’ında aniden durmak zorunda kalmışlardır. O gün Georg Bernhard Riemann’ın önderliğinde üst boyutlarla ifade edilen yeni ve çok daha sofistike bir geometri doğmuştur. O günden sonra artık üçgenin iç açılarının toplamı 180 derece olmak zorunda değildir. Parelel çizgiler birbirlerini kesebileceklerdir. İki nokta arasındaki en kısa mesafe düz çizgi değildir. Öklid geometrisi Riemann’ın zarif bir jestiyle dama atılmış, yerini Riemann’ın geometrisine terketmiştir.

Riemann’ın dördüncü boyutu kafasında nasıl canlandırdığını bilmeye olanak yok. Ama onu matematiksel olarak ifade etmede hiç zorlanmadığı da kesin. Riemann bunu eğlence veya meşgale olsun diye de yapmıyor. Öklid geometrisine meydan okumanın bazı pratik yararları olacağını da düşünüyor. Hatta fizikte bir devrim başarabileceğine inanıyor. Son zamanlarda giderek zayıflamasına ve sinirlerinin bozulmasına rağmen, elektrik ve manyetik güçlerin, tek bir gücün farklı manifestasyonları olması gerçeğinden hareket ederek, onların doğası üzerinde araştırmalar yapmaya başlıyor. Riemann’ın kafasında çok farklı bir güç kavramı oluşmaya ve güçlerin doğası hakkında ilginç bir kuram geliştirmeye başlıyor. Önce düz bir kağıt üzerinde yaşamakta olan iki boyutlu bir yaratığı imgeliyor. Daha sonra bu iki boyutlu yaratığı buruşuk bir kağıt üzerine koyuyor.... İki boyutlu yaratığın bu buruşuk (üç boyutlu) kağıt üzerinde nasıl yaşayacağını ve onun nasıl imgeleyeceğini düşünüyor. İki boyutlu yaratığın içinde yaşadığı üç boyutlu ortamı öyle algılayamayacağını ve yine iki boyutlu olarak görmeye devam edeceğini anlıyor. İki boyutlu yaratığın bu üç boyutlu obje üzerinde düz bir çizgi üzerinde hareket ederken, gizli bir gücün etkisi altında sağa ve sola doğru yönlendirildiğini gözlemleyeceğini düşünüyor. Bu gücün geometrinin doğasından kaynak aldığı sonucunu çıkarıyor.

Daha sonra dört boyutlu bir ortamda yaşayan ve dördüncü boyutu algılayamayan üç boyutlu bir yaratığın, dördüncü boyutu algılayamaması gerektiği sonucuna varıyor. Evrenin eğrilmiş, büzülmüş olduğunu bizim farketmediğimiz gerçeğini düşünüyor ve şu ilginç sonuca varıyor:

Elektrik, manyetizma ve çekim güçleri, içinde yaşadığımız ve yalnız üç boyutlu olarak algıladığımız evrenin, dört boyutlu bir buruşmuş şeklinden başka bir şey değildir. Biz dördüncü boyutu algılayamıyoruz. Çünkü biz yalnız üç boyutu algılamak üzere proğramlanmışız... Öyleyse bu güçler mevcut üç boyutlu geometrinin distorsiyonundan başka bir şey değil...

Bu müthiş çıkarsama bugün kuramsal fiziğin en dominan temalarından biridir. Doğal yasaları dört ve ötesi boyutlarla açıklamak çok daha kolaydır. Bu yasaların bir üst boyuttan kaynak alıp, bizim algıladığımız boyutlara yansıması , güçlerle ilgili sorunların birçoğunun kolaylıkla çözülmesini sağlayacaktır. Düşlerinin peşinde koşan insanlar kuralları da kendileri tasarımlayacaklardır. Rüya görürken eski kurallara uyulmamalıdır. Ama bu yaklaşım, bu açıklamanın bir fantazi olabileceği olasalığını da artıracaktır.
Riemann’da böyle yapmış, düşlerinin peşinde koşarken yeni bir geometri yaratmıştır. Riemann, Pitagor teoreminden yola çıkmıştır. Bu teoreme göre, dik üçgende kısa kenarların karesinin toplamı, uzun kenarın (hipotenusun) karesine eşittir. Bunu matematiksel olarak şöyle ifade edebiliriz..

a2+b2=c2

Bu teoremi üç boyutlu evrene uygularsak ne olur?
Bir küp alalım. Üç bitişik kenarların karelerinin toplamı, köşegenin karesine eşittir..
Kenarlar a, b ve c olsunlar.. Köşegen ise d.......

a2+b2+c2=d2

Boyutları artıralım ve teoremi tekrar sayılarla ifade edelim. Her ne kadar bu boyutları imgelemek mümkün değilse de, onları sayılarla ifade etmek mümkündür ve çok kolaydır. Bütün yapılacak boyut sayını N olarak nitelendirmektir. N her sayı olabilir.

Köşegeni “z” olan, çok boyutlu bir küp imgeleyelim. İmgeleyemiyorsak da varlığını kabul edelim. Pitagor teoremini bu küpte nasıl ifade edebiliriz..

a2+b2+c2+d2+...........=z2

İnsan beyni çok boyutlu bir küpü tahayyül edemese de, onunla ilgili hesapları yapabilmektedir. Matematiğin sihirli dünyasında birbirlerine sıkı sıkıya sarılmış çok sayıda boyut, büyük bir coşku içinde eşlik ettikler müziğe ayak uydurarak dans etmektedirler. O sihirli evrende herşey mümkündür...

Görüldüğü üzere matematik, sayısız boyutlu bir objenin varlığını bize sayılarla demonstre edebilmektedir. Bu durumda dördüncü boyutu ve diğerlerini reddetmek mümkün müdür? Çok boyutlu bir obje var olabilir mi? Çok boyutlu bir obje var olamaz. Buna eminiz. Ama yüz boyutlu bile olsa bir küp matematiksel olarak kolaylıkla ifade edilebilir. Ama belirtilen nedir? Aslında ifade edilen imgelenmesi olanaksız bir fantazi objedir. Kendisi yoktur. Ama onun matematiksel tanımı vardır. Başka bir deyişle kendisi yoktur ama, ruhu vardır. Kendisi somut olarak asla var olamayacaktır. Bazı sayılar ve formüllerle ifade edilen soyut bir sembol olarak kalacaktır. Pitagor teoreminin çok boyutlu bir obje için uygulanabilir olması, çok boyutlu objelerin varlığı için yeterli bir neden değildir. Bu şekilde algılanan çok boyutluluğu bir yanılsama veya artefakt olarak kabul etmek gerekmektedir.

Bu ilinç soruna başka bir açıdan da yaklaşabiliriz. Objelerin boyutlarının üçle sınırlandığını kabul edelim ve onları dört veya daha fazla boyutlu bir ortamda düşleyelim. Yani objeler üç boyutludurlar ama, içinde bulundukları ortamda boyutlar üçten fazladır. Böyle bir ortamda canlılar yalnız üç boyutu algılayacaklardır. Algılanamayan boyutların önemi nedir? O boyutlar algılanan boyutlardaki fizik yasalarını mı dikte ettirmektedirler? Daha başka ne önemleri olabilir? Bazı hayvanlar o boyutları algılayablilirler mi? Göçebe hayvanlar yollarını o boyutlar aracılığı ile mi bulmaktadırlar. Bazı hayvanların yaşamında o boyutların özel bir yeri ve önemi mi vardır? Kuramsal olarak bütün bu olasalıklar mümkündür.

1919 yılı Nisan ayında Einstein o zamana kadar ismi meçhul bir matematikçiden nefesini kesen ilginç bir mektup alır. Theodr Kaluza kısa mektubunda Einstein’a elektromanyetizma ile ilgili sırları çözebilecek bir kuram teklif etmektedir. Kaluza Einstein’ın çekim kuramı ile, Maxwell’ın ışık teorisini beşinci boyutta birleştiren bir kuram geliştirmiştir. Üç fizik boyut ve zamanın üstünde beşinci boyut vardır. Ve o elektromanyetik güç o boyutla ilgilidir... Kaluza kendisinden önce bu konu ile ilgilenen Riemann gibi, ışığın beşinci boyutun dalgalanmasından ortaya çıkan bir fenomen olarak kabul etmektedir. Diğerlerinden farklı olarak Kaluza, sayılarla çok mantıklı bir şekilde ifade edilen bir kuram ortaya atmıştır.

Einstein bu yazı üzerinde iki yıl kafa patlatmış ve sonunda önemli bir makale olduğuna ve yayınlanması gerektiğine inanarak, “Sitzungsberichte Preussische Akademie der Wissenschaften” mecmuasında “On the Unity Problem of Physics” başlığı altında, yayınlamasını sağlamıştır. 1926 yılında İsveçli matematikçi Oskar Klein tarafından yeniden elden geçirilen kuram bundan sonra Kaluza-Klein kuramı olarak bilinir.

SİHİRLİ BİR KAVRAMIN ÖLÜŞÜ VE YENİDEN DİRİLİŞİ...

Kaluza-Klein kuramı ortaya atıldığında güçlerin doğası bilinmiyorlardı.. Kısa zaman sonra yalnız iki değil, dört gücün olduğu anlaşıldı. 1930'lu yıllarda Elektromanyetizm ve çekimin yanı sıra, atom içinde gizli, kuvvetli ve zayıf nükleer güçlerin de olduğu anlaşıldı. Daha da ötesi, elektromanyetik gücun kaynağı bulundu. Çekim dışında bütün güçler atomdan kaynak alıyorlardı. Bu durumda Kaluza-Klein kuramı artık varlığını sürdüremezdi.. Güçleri başka boyutlardan üç boyutlu evrene yansıyan etkiler olarak kabul etmek, evrene ilahi bir müdahale şeklinde yorumlanabilirdi. Nitekim Tanrı'nın varlığına inananlar, Big Bang'e de inanıyorlar, başka boyutlara da.. Şeytana da, melekler ve azraile de. Onları için zebaniler de bir gerçek, cebrail ve huriler de.......

Dört boyutlu bir cisim gördünüz mü? Görseniz tanıyabilir misiniz? Cisimlerin fizik nitelikleri vardır. Boyutları onların niteliklerinden biridir. Ağırlıkları vardır. Diğer cisimlerle tepkileşmeleri vardır. Şimdiye kadar yapılan deneylerin hiç birinde dördüncü bir boyutun varlığını düşündürecek fiziksel fenomenlerle karşılaşılmamıştır.

Öyle ise dördüncü boyut yoktur.

Dört boyutlu bir objenin varlığı ile, dört ve üstü boyutların varlığı arasında bir ilişki olmayabilir.. Evet.. Yanlış okumadınız.. Dört ve üstü boyutlu bir obje olmayabilir ama, kuramsal olarak dört, ondört, bindört boyut olabilir.. Bu ikisi farklı kavramlardır. En azından ben onların farklı kavramlar olduklarını düşünüyorum. Zaten Kaluza ve Riemann da öyle düşünüyordu. Tabii Rieman bir adım öteye gitmiş ve dört boyutlu objeyi matematiksel olarak demonstre bile etmişti. Kaluza ise üç boyutlu evrenin buruşuk bir kağıt gibi, dört boyutlu bir evrende var olduğuna inanıyordu... Biz dört boyutlu bir evrende yaşıyorduk ama, yalnız üç boyutun farkında idik. Tabii bu kuram güçlerin kaynağı anlaşıldıktan sonra kendi üstüne çöktü...

Son zamanlarda hyperspace kavramı yeniden canlandı ve 10, 25 veya daha çok boyutun olabileceği olasalığı üzerinde sayısız makaleler yazılmaya başlandı. Ben onlara gülüp geçmekle yetiniyorum ama, çağımızın en ünlü fizikçileri nedense onlara artık gülmüyor.. Bu boyutların görünmemesi bilim adamlarından bazılarını susturmaya yetmiyor. Çok boyutluluk kazandığı momentum yüzünden aldı başını gidiyor. İnsan mantık ve sağ duyusu ile duracağa benzemiyor. Son yüzyıl içinde çok boyutluluk ilahi nitelikler kazandı. Artık önüne gelen onlardan bahsediyor ve onlar hakkında popüler bilim kitapları yazarak, paraları cebe indiriyor. Popüler bilimin para yapılan bir matahı oldu, hyperspace... Popüler bilim sonunda, geçici olarak da olsa, Tanrı'yı buldu.. Ama bu Tanrı'nın da fazla yaşayacağını sanmıyorum. Bence bu Tanrı daha doğmadan öldü...

Hyperspace kavramının popülarite kazanmasının nedenini quantum fiziği ile ilgili sihirbazlıkların bilimi etkilemesinde aramak yanlış olmaz. Yapılan gözlemleri bilimsel olarak açıklamak arzusu insanlarda önü geçilmez bir tutkuya dönüştü. Quantum mekaniğinde yapılan ilginç ve nerdeyse ilahi boyutlara ulaşan gözlemler sonunda bilim adamlarının imajinasyonunu da etkilemeye başladı ve onların sapkın düşüncelere yönelmesine neden oldu. String kuramı boyut sayısını 25'e kadar çıkardı. Hatta daha çok boyut olabileceği üzerinde tartışmalar yapılmakta.. Neden olmasın? Boyut sayısı neden dört, ondört, bindörtle kısıtlansın. Neden sonsuz olmasın?

Bu boyutların algılanamaması ve ölçülememesi de bir sorun oluşturmuyor artık. Ne gam! Sorun bu mu? Onun da üstesinden gelmek zor değil.. Bu boyutlar o kadar küçük ki, bir protondan bile milyarlarca kere milyar kere küçük. Planck kalınlığında.. O da ne demekse. Evrendeki en küçük birimler için Planck mesafesi, Planck zamanı gibi terimler kullanılır. Mevcut en küçüğü ifade etmek için....
İnsanların merakı ve olguları açıklamak arzusu, en akıllılarının bile bir noktada kafayı yemesine neden oluyor. Kafayı üşütmeye başlıyor bilim adamları. Olmayan şeyleri görmeye ve haklarında uzun kitaplar ve yazılar yazmaya başlıyorlar.. İnsanların hiç bir zaman varlıkları kanıtlanamayacakları ve varlıkları hakkında en ufak bir ip ucunun olmadığı fantaziler üzerinde bu kadar zaman kaybetmelerinin başka ne gibi bir nedeni olabilir mi dersinz?

Tanrı kavramı nereden çıktıysa, hyperspace kavramı da oradan çıkıyor. Bilim Tanrı'yı arıyor ve bulduğunu sanıyor..

Ne ilginç..........

HACI