HACI’NIN YERİ

BİYOLOJİK KANUNLAR

YALNIZ BİYOLOJİYE ÖZGÜN KANUNLAR VAR MIDIR?

Bilim adamlarının doğal kanunlar olarak kabul ettikleri yasaların kökeni fizik ve kimyadır. Evrende cansız maddenin her türlü davranış biçimlerini bu bilim dalları inceler. Evreni canlı ve cansız varlıklardan oluşan iki ayrı domain'e ayırırsak, canlılara da hükmeden bir takım yasaların olması gerektiği sonucuna varmak bize yanlış gelmez. Çünkü canlıların davranışının cansız maddelerin davranışlarından çok farklı olduğunu biliyoruzdur. Hatta bilmekle yetinmeyiz. Bundan kesin olarak eminizdir. Çoğumuza göre yalnız canlılara özgün biyolojik yasalar vardır. Onlarsız cansız madde canlılık kazanamaz, biyolojik sistemler oluşamaz ve milyonlarca canlı türü ortaya çıkamaz. Biyolojik yasaların olup olmadığı sorusuna karşı bunlar bizim ilk tepkilerimizdir. Biyolojik kanular vardırlar. Onlarsız bir yaşam mümkün değildir.

Konuyu tartışmaya devam etmeden önce doğal kanunların doğalarına kısa bir göz atalım.

Fizik kanunları (veya bilimsel kanunlar) olarak da bilinen doğal kanunlar emprik gözlemlere dayanan bazı genellemelerdir. Bilimsel emprik gözlemler bir takım örneklerin varlığını ortaya koyar. Emprisizmde bilginin kaynağı duyusal (algısal) deneyimlerdir. Emprisizm insanların bilgiyi nasıl kazandıkları ile ilgili epistemolojik bir kavram olup, fikir yürütmede ve kuram geliştirmede deneyimlere ve özellikle duyusal olarak algılanan delillere dayanır. Emprisizm doğuştan ve geleneklerle kazanılan bilgiyi ve rasyonalizmi reddeder. Emprisizm delillere ve onların deneylerle kazanılan şekline büyük önem verir. Bu felsefe türüne göre bütün hipotezler ve teoriler doğal dünyadaki gözlemlere dayanmalıdırlar. Apriori nedenler, içgüdüler, içine doğmalar ve ilhamlar kabul edilemez. Yani bilimin metodolojik doğası empriktir. Emprik kanunlar aslında uzun yıllar içinde tekrarlanan bilimsel araştırmalar ve gözlemlere dayanarak varılan sonuçlardır.

Biyolojide açıklamaları yaparken nedensellik ve ilişki kurmak gerektiği ve onlar bir takım kanunlara uymayı gerektireceği için, biyolojik kanunların var olması gerekmez mi? Biyolojide ve her bilimde açıklama gücünün bir takım kanunlara dayanması mantıklı bir çıkarımdır. Gözlem ve bulguları açıklama ve doğalarını ortaya koyma çabaları çoğu kere bazı yasaların varlığını zorunlu kılabilir. Ayrıca biyolojinin bir takım öngörüleri de vardır. Çünkü biyolojinin ilerde vuku bulacak süreçlerin en azından bazılarını tahmin etme gücü vardır. Bu durumda biyolojik kanunlar yalnız var değillerdir. Aynı zamanda var olmak zorundadırlar diyebilir miyiz?

Bilimsel açıklamaları konular arasında nedensel ilişkiler kurmadan yapmak mümkün değildir. Bu ilişkilerin kabul edilmeleri için de bir takım kurallara uymaları gerekmektedir. Bu kurallar kendilerini kanunlar olarak manifest edeler. Hiç kuşkusuz bir bilim dalı olan biyolojide açıklamalar yapılırken bu kurallara ve tabiri caizse, kanunlara dayanmak gerekir. Pozitif bir bilim dalı olan biyoloji bunu bizden ister. İstenen bu kanunlar biyoloji ile ilgili olduklarından, onlara biyolojik kanunlar denmesinin hiç bir sakıncası yoktur!

Yoksa var mıdır?

Bilimsel kanunların evrensel olmak gibi ilginç bir özellikleri daha vardır. Bu kanunlar evrende mevcut canlı-cansız her varlık için geçerli olmak zorundadırlar. Bu ilke doğal kanunların sine quo non özelliğidir. Geniş bir popülasyon içinde farklı bireylerle uğraşan biyolojide bütün bireyleri kapsamına alan özgün biyolojik kanunların var olması mümkün değildir. Çünkü her birey diğerlerinden ayrı ve farklı özelliklere sahiptir. Her biri için ayrı bir kanun da pratik bir çözüm değildir.

Biyolojide evrensel kanunların olabileceği argümanını kuramsal olarak tartışalım. Bir canlı türünü ele alıp onu diğer türlerden ayıran bir özelliğinin bir yasaya bağlı olması gerektiğini savunalım. Tanımına bakarsak bir türle ilgili spesifik bir özellik biyolojik bir genelleme olarak karşımıza çıkabilir. Ama kanunlar tanımlama şekinde olamazlar. Ayrıca tanımlamalardan kanunlar çıkarılamazlar. Çünkü bu gibi durumlarda kanunları yanlışlamak mümkün olamaz. Kanunların en büyük özellikleri yanlışlanabilir olmalarıdır. Biyolojik kanunların var olabilmesi için onların yalnız genel değil, evrensel olmaları ve bu arada yanlışlanabilmeleri de gerekmektedir.

Türlerin biyolojide proton ve elektronların atomlardaki karşılığı olduğu ileri sürülebilir. Ama biyolojik sistemlerde bireyler ve onların bir araya gelmesinden oluşan popülasyon, atomları oluşturan öğeler ve atomların oluşturdukları gruplarla bire bir karşılaştırılamazlar. Protonlar, elektron ve nötronlar her zaman her elementte aynıdırlar ve aynı koşullarda aynı davranışları sergilerler. Çeşitli bireylerden oluşan türler ise doğal seçilim yasasına tabidirler. Bu yasa onları ortama uyum yapmak için sürekli olarak değişmeye zorlar. Aynı doğal kaynakları paylaşan türlerden biri yok olmak ya da mümkünse değişmek, zorundadır. Bu rekabetten bir takım biyolojik kanunlar çıkarmak mümkün değildir. Çıkarılabilecek tek kanun doğal seçilim yasasıdır ama o da bir biyoloji değil, bir fizik kanunudur.

Bu durumda fizik kanunlarından farklı ve özgün biyolojik kanunların olmamasının biyoloji bilimine ne gibi bir olumsuz etkisi olabilir? Biyoloji bir bilim dalı olmaktan çıkacak mıdır? Fizikten ve kimyadan daha mı az somut bir müsbet bilim dalıdır biyoloji?

Biyolojinin yakından ilgilendiği konuları açıklama yeteneği fizik ve kimyadan daha mı aşağıdır? Kanun olamayan genel biyolojik çıkarımların açıklama gücü yok mudur?

Biyoloji özgün ve yalnız kendisinin sahip olduğu bir takım kanunlara baş vurmadan canlılarla ilgili olguları mükemmel bir şekilde açıklayacak özelliklere sahiptir. Biyoloji ayrıca bu konuda kendisine araç olarak hizmet edecek yasalarla da donanmıştır. Onlar biyoloji ile ilgili konuları açıklamak için fizik ve kimyadan ödünç alınan yasalarıdır.

Evet... Biyolojik kanunlar yoktur. Yalnız fizik ve kimya kanunları vardır. Biyoloji diğer bütün bilim dallarından yararlanan müthiş bir bilim dalıdır. Daha da ötesi tıp bile biyolojinin bir dalıdır. Bu gerçekleri kabul etmeden, fizik ve kimya ile biyolojiyi birleştirmeden, biyolojinin gerçek değerini ve insanlığa kazandırdıklarını doğru değerlendirmek mümkün değildir.

Biyolojik kanunlarını olmamasının bir diğer nedeni de, canlıların yalnız cansız maddeden yapılmış olmaları gerçeğidir. Cansız molekülleri bir arada tutan ve onların zamanla canlılık kazanmalarını sağlayan ilahi bir kuvvet yoktur. Öyle bir kuvvetin varlığını telkin eden en ufak bilimsel bir delil bile yoktur. Yalnız bu neden bile biyolojik kanunların olmaması için yeterlidir. Biyolojik kanunlar yoktur. Zaten onlara gereksinim de yoktur.

UZAY-ZAMAN ARALIĞI

 

 
 

Kaynak: Nathan Spielberg, Bryan D. Anderson: Seven Ideas That Shook The Universe, 2nd edition. John Wiley and Sons, INC, New York. 1995 Page 235. 

 

Zamanı dördüncü boyut olarak kabul etmek, uzay-zaman kavramına açıklık getirecektir. Uzay iki nokta arasında uzanan mesafedir. Zaman ise iki olay arasında geçen süre olarak tanımlanabilir. Uzay-zaman kavramında iki olay arasındaki uzay-zaman aralığı ölçülmektedir. Uzayda belli bir noktayı ve belli bir zamanı tanımlamaktansa, uzay-zaman antitesini düşünmek daha yararlıdır.

Uzay-zaman aralığını daha iyi anlamak için yukardaki şekle bir göz atalım. Bu sadece bir analojidir.

Duvara dayalı bir masa üzerinde ve duvara gölge düşürmek üzerek bir sopayı belli bir açı ile tuttuğumuzu düşleyelim. Sopanın gölgesi hem masaya, hem de duvara düşecektir. Sopa yukardan aydınlatılırsa gölgesi masaya, yandan aydınlatılırsa duvara düşecektir.

Sopanın masa ve duvar üzerinde oluşturacağı gölgelerin uzunluğu, sopayı tutma açısına bağlı olarak değişecektir. Sopa vertikale (dike) yakın olarak tutulursa gölgesi masaya kısa, duvara ise daha uzun olarak düşecektir. Horizantal tutulan sopa ise duvara kısa, masaya ise uzunca bir gölge düşürecektir.

Sopanın uzunluğunu direkt olarak ölçmek mümkün olmasa bile,duvara ve masaya düşürdüğü gölgelerin uzunluğundan yararlanarak hesaplamak mümkündür.

Masadaki gölge X, duvardaki gölge ise Y olsun.

Pisagor teorimine göre sopanın uzunluğu:

Kök X^2+Y^2 dur..

Yani X ve Y'nin karelerinin toplamının kareköküne eşittir.

Sopanın açısının önemi yoktur. Sopa hangi açı ile tutulursa tutulsun, uzunluğu Pisagor teoriem ile kolaylıkla hesalanabilecektir.

Uzay-zaman açısından iki olgu arasındaki mesafe ile geçen zamanı, uzay ve zaman gölgelerinin uzay-zaman aralığı olarak değerlendirerek inceleyebiliriz.

T geçen zamanı, L iki olgu arasındaki mesafeyi ve C ışık hızını simgelerse, Einstein'a göre bunlar arasındaki uzay-zaman aralığını şöyle ifade edebiliriz:

Kök (C^2.T^2)-L^2

Yani ışık hızının karesi ile zamanın karesinin çarpimindan mesafenin karesinin çikarilmasinin karekökü bize uzay-zaman aralığını verir.

Farklı referans çerçevesinde yer alan farklı gözlemciler, geçen zamanı (T) ve iki olgu arasındaki mesafeyi (L) farklı olarak ölçerler ama, uzay zaman aralığını hesapladıkları zaman hep aynı değere ulaşirlar. Durum duvara ve masaya gölge düşüren sopanın tutuluş açısına benzemektedir. O halde diyebiliriz ki uzay-zaman aralığı sabittir. Bu aralık duran bir referans noktasından bir diğerine geçmekle de değişmez.

Uzay zaman aralığı direkt olarak ölçülemez ama, ölçülebilen değerlerden hesaplanabilir. Ölçülen değerler uzay gölgesi ile zaman gölgesidir. Bu ölçülerin değerleri görelidir. Doğru zaman ve doğru mesafaden bahsetmek ve onların gerçek değerlerini bilmek istemek, analojide kullanılan sopanın gölgelerinin gerçek değerini bilmek gibi, anlamsız ve gereksiz bir çabadir.

EINSTEIN'IN ÖZEL GÖRELİK KURAMI

Einstein 1905 ve 1916 yıllarında görelilikle ilgili iki önemli makale yayınladı. İlki özel, ikincisi ise genel görelik kuramı olarak bilinir. 1905 yılında yayınladığı üç bilimsel yazıdan ilki Brownian hareket denen, sıvı içinde hareket eden zerrelerin molekül olduğunu kanıtlayan yayındır. O zamana kadar atom ve moleküllerin varlığı kanıtlanmamıştı. Bu makale ile Einstein moleküllerin varlığını kanıtlıyordu.

İkinci makalesinde Einstein foto-elektrik etkiyi açıklıyordu. Işığın, daha sonraları foton denecek quanta olarak etrafa yayıldığını kanıtlamıştı. İronik olarak, bütün ömür inanmadığı ve Planck tarafından başlatılan quantum fiziğine ilginç bir açıklama getirmişti. Foto-elektrik etki üzerindeki çalışmalarından dolayı ilerde Nobel Fizik ödülüne layık görülecekti.

Üçüncü yayını olan “özel” izafiyet kuramı bilim dünyası için büyük bir sürpriz olmadı. Ünlü Fransız kuramsal fizikçisi Poincarê, Fitzgerald ve Lorenz de benzer çıkarsamalar yapmışlardı. Ancak Einstein’ın özel görelik kuramı onların görüşlerine de yer vererek, kendi görüşlerini çok zarif bir şekilde dile getirmeyi başarmıştı. Einstein’dan önce Lorentz, Newton’un ikinci kanunu incelemiş ve f=ma formülünde, artan hızın kütlede artışa neden olması gerektiğini bulmuştu. Yani hareket eden cismin kütlesinin, hızına bağlı olarak artması gerekiyordu. Lorentz ayrıca ışık hızının geçilemeyeceğini de kanıtlamıştı.

Özel görelik kuramında Einstein şu iki özel fizik ilkesine değinmiştir:

1.Fizik yasaları her duran referans çerçevesinde değişmezler. Yani nereden ve nasıl incelenirlerse incelensinler, fizik yasalarını belirten formüller aynı şekilde hesaplanmalıdırlar.

2.Uzayda ışık hızı, ışığın kaynağından bağımsızdır ve bütün referans çerçeveleri için aynıdır. Işık hızı ile hareket etmekte olan bir uzay gemisine yaklaşan ışığın hızı değişmeyecek ve hep aynı ölçülecektir.

Işığın belli bir hızı olduğundan, aynı olguya farklı referans çerçevelerinden bakan iki gözlemci, oluşacak zaman farkından dolayı farklı şeyler görecektir. Öyleyse zaman görelidir.

Einsten uzay-zaman varlığının farklı yönleri olduğunu ortaya koymuştur. Einstein’ın özel görelik kuramı, Lorentz’in ışık hızının geçilemeyeceği ilkesi ile uyumludur. Işık hızının geçilememesinin ilginç bir sonucu vardır.

Newton’un ikinci yasasına göre f=ma dir. Burada f güç demektir. m kütle. a ise acceleration (ivme)

Işık hızı geçilemeyeceği gibi, kütlesi olan bir cismin ışık hızına ulaşması olanaksızdır. Çünkü cismin hızı arttıkça kütlesi de artacak ve o kütleyi itecek güç de artacaktır. Işık hızında o kütle sonsuz olacaktır. O kütleyi iten enerjinin de sonsuz olması gerekecektir. Dolayısıyla ışık hızına yaklaşırken hız yavaşlamak ve bir yerde daha hızlı artmamak üzere durmak zorundadır. Obje ataleti artıyor gibi davranacaktır. Kütlenin ölçüsü atalet olduğundan, hız arttıkça kütlenin ağırlığı da artmak zorundadır. Hız göreli bir değerdir. Obje ile aynı hızla hareket eden bir referans çerçevesine göre hız sıfır olup, kütlenin ağırlığı değişmeyecektir. O halde kütle de görelidir. Çünkü obje kadar hızlı hareket etmeyen diğer bir referans çerçevesine göre hız ve kütle farklı değerlere sahiptir.

Newton’un ikinci yasası, rölativistik kavramlar göz önüne alınmadan ortaya atıldığı için, yanlıştır. Objenin hızı arttıkça, hızlanabilme yeteneği azalmakta ve kütlesi artmaktadır. Işık hızına yakın hızla hareket eden cisimlerde kütle artarken, hızlanma yeteneği de çok azalmaktadır. Bu arada artan kinetik enerjiden yalnız hız değil, artan kütle de sorumludur. Bir objeye kinetik enerji verince yalnız hızını değil, aynı zamanda kütlesini de artırıyorsunuz demektir. Demek ki kütle bir tür enerjidir.

Ayrıca Poincarê ve diğerleri elektromanyetik enerjinin kütle gibi davrandığını göstermişlerdir. Bütün bunları dikkate alan Einstein, maddenin, yalnız hızla hareket ederken değil, aynı zamanda dururken bile bir miktar enerjiye tekabül ettiğini ortaya atmıştır.

Enerji türleri birbirlerine dönüşebilirler. Kütle bir enerji ise, ışık veya gama ışınları enerjisine dönüşebilir. Aynı şekilde onlar da maddeye dönüşebilirler.

Einstein'ın 1905'de yayınladığı ve özel görelikle ilgili makalesi sadece 3 sayfadan ibarettir. Bu makalesinde Einstein bir cismin enerjisinin E kadar artırılması durumunda kütlesinin de artması gerektiğini ileri sürmüştür. Ve bunu önce M=E/C^2 olarak ifade etmiştir..

Bu argümanın temeline göre kinetik enerji cisme eklenmiş, cismin kütlesi artmıştır. Simetri yasasından dolayı bu bütün enerjiler için geçerlidir.

Yani siz bir lastiği alın ve sündürün, onda elastik enerji birikecek ve kütlesi çok az da olsa artacaktır. Bir objeyi ısıtın, kütlesi artacaktır. Fazla değil belki ama, bu artışlar hesaplanabileceklerdir.

İki yıl sonra 1907 yılında Einstein yeni bir beyin fırtınasına yakalanmış ve bulduğu simetri ve güzellik formülünü daha da güzelleştirmeyi başarmıştır. İlk formül olan M=E/C^2 ya göre enerjinin artması kütlenin artması ile de ilgili idi ama, bu formül ona enerjinin doğrudan doğruya kütlenin karşıtı olduğunu belirtmiyordu. Kendini yeterince belirtememişti, Einstein. Madem bütün enerjilerin kütlesi vardı, o halde kütlelerin de enerjileri olmalıydı.

Ve Einstein formülünü yeniden yazdı.

E=MC^2

BİLİMİN GELECEĞİ....

İnsan aklının imgelemesinin sınırı yoktur. Akciğerler nasıl sürekli solumak, kalp nasıl her an çarpmakla yükümlü ise, organların durmaları veya kısa bir süre için bile olsa, görev yapmaya ara vermeleri ölümle nasıl özdeşse, aynı ilkeler beyin için de geçerlidir. Beyin yerinde duramaz. Uykuda bile düşün üretmekten kendini alıkoyamaz. Tabii uykuda akıldan geçenlere imgeleme ve mantıklı düşün demiyoruz. Rüya diyoruz.

Karşılaştığı doğal olgu ve fenomenlerin doğasını çözmeye çalışan insan aklı, hayal gücüne sıklıkla baş vurur ve onların arasında çözümü en zor olanlarını, kurduğu görkemli fanteziler aracılığı ile açıklamaya çalışır. Antik mitlerin, batıl inançların ve bazıları sapkın  geleneklerden birçoğunun doğuş nedeni budur. İnsan doğayı kendi algıladığı ve anladığı şekilde açıklamaya çalışır. 

İnsanların doğal süreçlere bulduğu çözümlerle, doğal süreçlerin gerçek doğaları arasındaki çelişki ve uyuşmazlıklardan bu ilginç durum sorumludur. Doğal fenomenlerin çoğu ne insan akıl ve mantığı ile, ne de, ilginç olarak, onun müthiş imgeleme yetisi ile, açıklanabilir... Doğal olguların kendilerine göre işleyiş mekanizmaları vardır. Bu mekanizmaların çoğu insan beyninin imgeleyemeyeceği kadar fantestik süreçlerdir.  Onları kuramsal olarak imgelemeye ve çözmeye ise hiç olanak yoktur.

Deneysel olarak kanıtlanamayan  doğal olguların birçoğunun gizemi belki asla çözülemeyecektir. Ama bu düşünce insanı onların peşinde koşmaktan alıkoyamayacaktır da. İnsanlar sorunlarına çözüm bulmada hiç bir zaman umutsuzluğa düşmezler. Yenilgiyi kabul etmezler. İnsan aklı  durmaz.. Düşün üretir..... Doğal olgulardaki mekanizmaların gizemini çözmeye çalışır. Üretilen düşünlerin çoğu önceleri kurgusal imgeler şeklindedir. Onların peşinde koşan insanların yaşamı, arada bir gerçekleştirebildikleri fantezilerle zenginleşir... Gerçekleşen her fantezi insanı diğerlerine götürecek dar ve dönemeçli patikayı döşeyen bir taştır.

Bilimin kökeninde, doğayı tanıma isteğinin yanı sıra, insanın imgeleri ve onları gerçekleştirme tutkusu da vardır. İnsanın hayal gücü geniş olmasaydı, bilim bu kadar hızlı gelişemezdi. Bilim insanlar, özellikle erkekler için, ciddi bir meşgale ve yararlı bir atılım olmaktan öte,  zevkli ve neşeli bir oyundur da. Öyle olmasaydı Einstein görelilik kuramını ortaya atamaz, Planck quantum mekaniğini başlatamaz, Heisenberg belirsizlik kuramını belirleyemez, Pauli dışlayacak birşeyler bulamazdı. İnsanlar ne uçabilirlerdi, ne de okyanusların derinliklerinde pervasız dolaşabilirlerdi.....

İnsan, ayrıca,  sonu ve sınırı olmayan imgelerini matematikle silahlandırmış ve onu sezgilerinin görkemli bir yapıtı olarak kullanarak doğanın gizemini çözmeye başlamıştır. Matematik insan imgelerine paralel bir gelişme kaydetmiş ve yalnız doğanın gizemini çözmede değil, aynı zamanda insanın fantezilerine ışık tutmada da yararlı bir bilim dalı haline gelmiştir. 

Bu durum gerçekler ve fantaziler arasındaki sınırın giderek daralması ve muğlaklaşmasından sorumludur. Bilim-kurgu bilim arasındaki geçişi simgeleyen bu ilginç alan bir yandan daralırken, öte yandan bilime yön vermeye başlamıştır. İnsanlar her alanda fantazilerini gerçekleştirmede oldukca başarılı olmaktadırlar. Bilimin sonu olmadığı ve hemen her rüyanın yaşanabileceği inancı insan düşüncesine hakim olmaya başlamıştır. Bu inanç bilim adamlarına doğaları iyi anlaşılmayan ve bilinmeyen fenomenleri kendi fantazileri ile açıklama cesareti vermiş, bazıları daha da ileri giderek bu fantazilerin pratik sonuçları üzerinde kuramsal projeler tasarımlamaya başlamışlardır.

Bilime bir şeylerin olduğu kesindir. Ama ne olduğu yeterince açık değildir. Geçmişte bilim kurgusal yaklaşımlardan yararlanmış ve onların sayesinde teknoloji müthiş bir ilerleme kaydetmiştir. Çocukluk fantazilerinin peşinde koşan bilim adamları,  yüzyıl önce hayal bile edilmesi olanaksız araç, gereç ve aletler tasarımlamışlar, buluşlar yapmışlardır. Artık aya ve diğer gezegenlere gitmek, ya da oralara uzaktan kumandalı araçlar göndermek, bir sorun değildir. Teknoloji insan yaşamını derin bir şekilde etkilemeye başlamış ve geleceği dikte ettirecek büyük bir güç haline gelmiştir.

Bu bağlamda insanların ihmal ettiği ilginç bir gerçek vardır.  O da doğanın yaratıcılığının insanın, ne kadar fantestik olurlarsa olsunlar, bütün imgelerinden çok daha geniş ve cüretkar olduğudur. Aslında insanın zengin imgeleri kaynağını, doğanın sergilediği çözümü olanaksız gösterilere ayak uydurma çabasından almaktadır. Yine de bu konuda doğa ile yarışmak ve ona faik olmak olanaksızdır. Onlardan bazılarını öğrenmek ve öğrenilenlerin küçük bir kısmını taklit etmek bile insan yaşamını  zenginleştirmeye yetmiştir.

21’nci yüzyılda ve ilerisinde insanın imgeleri, bilim ve teknolojiye giderek artan bir oranla yön vermeye devam edecektir. Bilim ve teknoloji bu yüzyıllarda önceki yüzyıllardan çok daha hızlı bir tempo ile ilerleyecek ve hem insan yaşamı, hem de onun sınırsız imgeleri ile daha sıkı bir şekilde entegre olacaktır. İnsanda zaman, mekan, uzay, evren, madde, enerji kavramları fantestik boyutlar ve nitelikler kazanacak, fizik şimdiki bilimsellik sınırını aşarak metafizik bir rüya aleminin sınırlarını zorlamaya devam edecek, hatta belki de o sınırı aşacaktır....

Bu süreç çoktan başlamıştır.

AKILLI TASARIM MI, AKILSIZ TASARIMCI MI?

Akıllı tasarım indergenemezlik kompleksi kavramı ile ilgildir.

İndirgenemezlik kompleksinden ilk bahseden Michael Behe dir diyebiliriz. Kendisi biyokimya profesörüdür. Bilimsel yazılarından çok, yazdığı bir kitaptan dolayı tanınır. Bu kitap Darwin’s Black Box’dır. Darwin’in Kara Kutusu.... 1996 yılında yayınlanmıştır. Geniş bir okuyucu kitlesi tarafından yakından incelenen bu tartışmalı kitabı övenler olduğu gibi şiddetle eleştirenler de olmuştur.

İndirgenemez kompleks kavramı (irreducible complexity) ilk defa bu kitapta yer almıştır. Behe’nin indirgenemez olduğunu ortaya attığı kavram, biyolojik hücrelerdeki protein sistemleri ile ilgildir. Behe’ye göre eğer işlevsel proteinlerin bütün ögeleri bir arada bulunmazsa, hücrenin normal işlev yapmasına olanak yoktur. Tek ve küçükük bir ögenin eksikliği bile proteini yararsız bir molekül yığınına çevirmeye yetecektir. Bu gözlemden hareket eden Behe evrimin kör bir süreç olamayacağını ve akıllı bir tasarımcının eseri olması gerektiğini ileri sürmüştür.

İndirgenemezlik kompleksi kavramını bilim  hoş karşılamamıştır. Bu terim için Kenneth Miller’in eleştirisi oldukça çarpicidir. İndirgenemezlik kompleks nosyonu bir saçmalıktır, demiştir Miller.

Konu ile ilgilenen hemen her bilim adamı Behe’nin bu sözde buluşunu reddetmiştir. Ayrıca indirgenemezlik kompleksinin akıllı bir tasarımcıyı değil, akılsız birinin varlığına işaret etmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu iddiayı aşağıda açıklayacağım.

Aslında benzer kavramlar daha önce de ortaya atılmışlardır. Marcell 1976 yılında aynı polemiği göz ve yılan zehiri için yapmış, yarım gözün işe yaramayacağını ileri sürmüştür. Bu iddialar da hakettikleri yanıtları almışlardır. Behe ayrıca bakteri kamçısının indirgenemez olduğunu iddia etmiştir ama, Miller tarafından 1999 yılında bu iddia yanıtlanmış ve kamçının indirgenebildiği ve yine de işlevini yapmaya devam ettiği gösterilmiştir. Daha sonra Matzke 2003’de, Ussery, 2004’de ve Musgrave 2004’de kamçının indirgenebilir olduğunu göstermişlerdir.

Behe indirgenemezliği savunurken protein sistemlerinin, ara şekiller işlevsiz olacakları için Darwinsel bir evrim izleyemeyeceğini iddia etmiştir. Yani Behe’ye göre bu sistemler yukardan aşağıya doğru bir anda indirilmişlerdir. Basitten karmaşıga doğru evrimleşmemişlerdir. Çünkü daha basit şekillerinin işlevi yoktur. Tabii bu meydan okumayı bilim adamları bakteri kamçısının indirgenebilir olduğunu göstererek yanıtlamışlardır.

Behe orijinal yazısında indirgenemezlik kompleksini şu şekilde tanımlar.. Bunu daha çok büyük protein sistemleri için yapmıştır.

1.Birçok bölümden oluşmuştur.
2.Parçalar birbirleri ile uyumludur.
3.Bazı temel işlevleri vardır. Kanın pıhtılaşması gibi..
4.Tek bir parçası bile kaybolsa veya zedelense, görev yapamaz.

İndirgenemezliğin olması Behe’ye göre bir tasarımcıyı gerektirir. Behe’nin bu teriminde iki kelime vardır.

Kompleks..... ve
İndirgenemezlik...

Behe’ye göre bu sistemler tasarımlanmış olmalıdırlar. Çünkü onlar çok karmaşıktırlar ve bütün parçaları bir arada ve mükemmel olmadan işlev yapamazlar.

Behe’yi destekleyen Dembski’ye göre sistem ne kadar karmaşıksa, o kadar büyük bir olasalıkla tasarımlanmıştır. Çünkü çok karmaşik sistemlerin kendiliğinden ortaya çikmasi olanaksızdır.

Dembski’nin bu tanımına göre irili ufaklı taşlar arasında yer alan bir kiremitin yapısının çok daha basit olmasına rağmen, bir tasarımcının eseri olması gerektiği iddiası vardır. Yani burada yapılan çelişkiye göre kompleks değil, basit yapılar bir tasarımcının eseridir. Bir sistemin kompleks olması onun bir tasarımcısının olması gerektiğine işaret etmez. Özellikle o protein sistemini bir araya gelmesini sağlayacak genler varsa, kompleks sistem, basit ögelerden oluşuyor demektir. Her hayvan sisteminde o sistemin yalnız bir bölümü işlev yapacaktır. Hayvan türüne göre bazı kompleks yapılar, ya daha az kompleksdir, ya da daha çok. İndirgenemezlik yalnız o spesifik hayvan için söz konusudur. Ondan türeyen bir başka hayvan türü için başka bir indirgenenezlik söz konusudur. Aynı indirgenemezlik söz konusu değildir.

Eğer indirgenemezlik gerçekten bir tasarım ise, çok kötü bir tasarımdır. Buna akıllı tasarım denemez. Onu aptal tasarım olarak nitelendirmek daha uygun bir terimdir. Eğer küçük bir kısmı zedelendiği zaman koca bir sistem hiç bir işe yaramıyorsa, ona nasıl olurda akıllı bir tasarımcının eseri diyebilirsiniz?

Mühendisler bile bir şeyi tasarımlarlarken, mutlaka bazı yerlerinin bozulacağını bilir ve ona göre önlemler alırlar..

Akıllı bir tasarımcı neden akılsız bir şekilde indirgenemeyen kompleksler yaratıyor? Neden bazı emniyet tedbirleri almıyor? Neden her ögesinin eksiksiz olmasında israr ediyor? Arada bir neden eksik ve kusurlu yaratıyor? İndirgenemezliğin bazı kazalara karşi ne kadar duyarlı olduğunu biliyoruz. Akıllı tasarımcı bu kötü dizaynda neden israr ediyor?

Görüldüğü üzere indirgenemeyen kompleksler açıkca akılsız bir tasarımcının eseri gibi durmaktadırlar. Akılsız tasarımcının da doğal seçilim denen Darwinci bir ilke olduğunu biliyoruz.. Bütün yaratıclığına rağmen doğa, akıllı bir tasarımcı değildir. Genel olarak akılsız olduğu da söylenemez belki ama, aptalca hatalar yapabilmektedir.

Gözlemlendiği kadarıyla evren, akıllı bir tasarımcının eseri olamaz. Evren akla ve bilince dayanmayan, onlara gereksinim duymayan, onlardan yararlanmayan bir takım yasalarının eseridir. Cansız maddeler akla gereksinimi olmayan yasaların eseri iseler, onların bir araya gelmesinden ortaya çikan ve fizik yasalarına cansız maddeler gibi harfiyen uyan canlıların da akıllı ve bilinçli bir tasarımcıya gereksinimi olmamalıdır. İronik olarak bu bağlamda ortaya atılan indirgenemezlik kompleksi kavramı, çıkarılan bu sonucun doğruluğunun kanıtıdır....

Akıllı tasarımcı yoktur. Akılsız tasarımcı vardır...

EVRİMSEL TIP-6

Evet.. Ne diyorduk.. Evrimsel tıbba göre hastalıkların tanımı farklıdır diyorduk.. Değil mi? Şimdi bu ilkelere sadık kalarak hastalığı tanımlayalım...

Daha önce hastalığı şöyle tanımlamıştık:

Hastalık genel olarak canlı bir yaratığın yeterince açık işaret ve belirti verecek kadar normal fizyolojik durumundan uzaklaşması olarak kabul edilir.....

Evrimsel tıp görüş açısından hastalıkları şu şekilde tanımlayabiliriz:

Hastalıklar, temel olarak, doğanın canlılar üzerindeki baskısı sonucu ortaya çıkan adaptasyon (uyum) bozukluklarıdır. İç ve dış çevreye uyumda güçlük çeken canlı (insan) için hasta sıfatı kullanılır. Bu uyumsuzlukta suçu (nedeni), örneğin, bakterilerde aramak, klasik tıbbın hatalarından biridir. Kusur ne bakterilerdedir, ne de insanda. Bakteri yaşamını sürdürmeye, insan ise onu durdurmaya çalışacaktır. Bu arada bir denge oluşacaktır. Bu dengeyi insan lehine çevirmek için bakteri yaşamı ve bakteri-insan ilişkileri çok iyi bilinmelidir. Güçlü antibiyotikler yerinde kullanılmalıdır. Bütün tedbirlere rağmen enfeksiyonlar insan canı alacaktır. Her gün onbinlerce insan enfeksiyonlardan ölmektedir. Sıtma ve diğer parazitik hastalıklar dünyada her yıl sayısız milyonları yok etmektedir. Çoğu kere bunun nedeni bu parazitler ve diğer mikroplar için ilaç üretme çabalarındaki sapkınlardır. Tıp her hastalık için bir ilaç, her mikrop için bir antibiyotik üretme çabasına son vermeli ve büyük manzara ile uyumlu tedavi yöntemlerine yönelmelidir. Bu da ancak evrimsel tıbba gereken önemi vermekle başarılır..

EVRİMSEL TIP-5

İnsan hastalıklarını evrimsel bakış açısından değerlendirmenin önemi tartışma götürmez. Yukarda değindiğimiz hastalık tanımına dönelim....

Hastalık, genel olarak, canlı bir yaratığın yeterince açık işaret ve belirti verecek kadar normal fizyolojik durumundan uzaklaşması olarak kabul edilebilir.....

Bu yüzeyel bir tanımlamadır. Bu tanımlama doğal yasalar karşısında hastalığın ne olduğuna değinmemektedir. Hastalığı bencil bir perspektiften, canlının (hastanın) bireysel görüş açısından, değerlendirmektedir. Bu tanımlamaya göre insan için zararlı herşey hastalık olabilir. Bu durumda “hastalık zararlı ve kaçınılması gereken bir durumdur. Olmasa da olur” diyebilir miyiz?

Dememeliyiz.. Çünkü hiç bir şey bu çıkarsamadan daha uzak olamaz. Hastalık zararlı da olabilir, yararlı da... Bazı hastalıklar, hatta hastalıkların çoğu bireyler için zararlıdır belki ama, tür için kesin olarak yararlıdır.
Kaçınılması ise olanaksızdır.
Olmasa olmaz. Hastalık olacaktır. Olmaya mecburdur.

Canlılar var oldukca hastalıklar da var olacaklardır. Çünkü hastalıklar, doğanın canlılara empoze ettiği baskılardır. Onlar karşısında canlı bir adaptasyon yapacak ve doğa sağlam ve güçlü olanı seçecektir.
Bu bir doğa yasasıdır.

Günümüzde pratik edilen tıp elbette bu yasayı dikkate almaz. Bu yasaya önem vermeden hasta tedavi eden tıp uzun vadede insanlığa zararlı olabilir. Evrimsel biyolojik ilkeleri dikkate alarak hasta tedavi etmek hastaları ölüme terketmek değildir. Aşağıda ne demek istediğimi açıklamaya çalışacağım.

Tıpda antibiyotiklerin en yaygın kullanılma alanı soğuk algınlıklardır. Viruslara bağlı olarak ortaya çıkan bu hastalıklarda antibiyotikler yararsızdır. İkincil olarak ortaya çıkması muhtemel hayali enfeksiyonları önlemek için kullanılmaları, ilkel bir nedendir. Kabul edilemez. Evrimsel tıp antibiyotiklerin rastgele kullanılmasına karşıdır. Antibiyotik kullanma son derece yakından denetlenmeli ve antibiyotikler yalnız özel reçetelerle ve ancak yararlı oldukları kanıtlandıktan sonra, kullanılmalıdır.

Dezenfekte eden ve böcek ve haşereleri öldürmeyi amaçlayan ilaç ve kimyasal maddeler de dikkatli kullanılmalıdır. DDT’nin verdiği zararları unutmamak gerekir. Her fırsatta biyolojik dengeyi sağlayan doğal yöntemler yeğlenmelidir. Zararlı haşereler doğal düşmanlarına yok ettirilmeye çalışılmalıdır.

Hastalıkların gerçek doğası evrimsel biyoloji dikkate alınarak saptanmalı ve tedavi onlara hitabetmelidir. Bunun için daha çok erkendir. İnsan genomu ortaya konmuş ve gen sayısı saptanmıştır ama henüz bu yaklaşık 30 bin genin çok azının ürünü bilinmektedir. Daha da kötüsü bu genlerin birbirleri ile olan ilişkileri hakkında bilinenler çok azdır. Daha en azından 100 yıl, belki daha da uzun yıllar araştırmak gerekecektir. Genlerle ilgili sırlara kısa bir zaman dilimi içinde vakıf olmak mümkün değildir. Her şeyin bir zamanı vardır. İnsan genomu projesine devam edilmeli ve bu konu asla ihmal edilmemelidir. İnsan genom projesinin bir başka yararı da insanın diğer hayvanlar arasındaki yeri ve önemini çok daha anlamlı bir şekilde ortaya koyacak olmasıdır.

Tıbbın aynı zamanda sosyal bir bilim dalı olduğu her seferinde hatırlanmalı ve asla unutulmamalıdır. Hastayı doktora götüren nedenlerin çoğu fiziksel değil, psikolojik bozukluklardır. Hastalıkların birçoğunu ilaçsız tedavi etmek mümkündür.

Hastalıkların tedavisine verilen önem kadar, önlemlerine de önem vermek gerekmekedir. Bu da evrimsel ilkeleri iyi bilmeyi gerektirir. Size daha önce “pleiotropi” denen bir genetik ilkeden bahsetmiştim. Bu ilkeye göre ileri yaşlarda ortaya çıkan hastalıkların nedeninin, gençlik döneminde yararlı olan genler ve onların ürünleri olduğuna değinmiştim. Bu gerçeği dikkate alarak, insanlar için yeni ve değişik bir yaşam tarzı tasarımlanabilir. İleri yaşlarda görülen hipertansiyon, diyabet, kalp ve damar hastalıkları, hemiplejiler ve çeşitli sinir sistemi bozuklukları, hatta multiple sklerozis ve Alzheimer demansı gibi etiyolojileri bilinmeyen hastalıklar ve immünite bozukluklarına bağlı olarak ortaya çıkan bazı hastalıklar, gençlik yıllarında alınan tedbirlerle önlenebilir. Şu anda bu konuda hemen hiç bir şey bilinmemektedir. Ya da bilinenler çok azdır. İlerde bu konuda yeterince bilgi birikimi olacaktır. Bu da evrimsel tıbba verilecek önemle hızlandırılabilir.

Devam edecek....

EVRİMSEL TIP-4

İnsanın halife olmadığı gerçeğini kabul etmek tıp açısından da önemlidir. İnsanın doğal yasalara uyması zorunluğu tıbbın insan sağlığına daha değişik ve gerçekçi bir anlayışla yaklaşmasını gerektirir. Bu da insanlık için çok daha yararlıdır. Insanı yücelten hümanistik eğilim bir fantazidir. Gerçek dünyada fantazilerden yararlanılamaz. Yalnız hümanistik değerlere önem veren ve büyük manzaradan uzaklaşan tıp, insanlığa yeterince yararlı olamayabilir.

Bunun en veciz örneği olarak, rastgele kullanılan antibiyotiklerin bakterilerde antibiyotik direncinin giderek artmasını ve birçok mikrobun artık onlardan etkilenmemesini gösterebiliriz. Daha da kötüsü bu sorumsuz pratik, bazı yararlı bakterilerin neslinin tükenmesi gibi bir sona da neden olabilir.

Ayrıca doğayı çeşitli şekillerde manüple ederek dengesini bozmanın öldürücü virus pandemilerine neden olması mümkündür. İnsalık bu örneklerden birçoğunu deneyimlemiştir. Yeni ve muhtemelen çok daha tehlikeli ve öldürücü pandemiler sıralarını beklemektedirler.

Devam edecek

EVRİMSEL TIP-3

Görüldüğü üzere yalnız tıp değildir insana ve insanlığa hizmet etmekle yükümlü olan bilim dalı. Bütün bilim dallarının temel amacı insanlığa hizmettir. Bilimde başka espri, neden, amaç yoktur. Önemli olan insan olarak, insan gibi yaşamaktır. Bilim insanı insanca yaşatmak için vardır. Yoksa doğayı öğrenmenin, doğal yasaları bulup çıkarmanın ne gibi bir anlamı ve yararı olabilir? Bulunan yasaların insan yaşamına uygulanmaması ve insanların onlardan yararlanmaması durumunda “bilim bilim içindir” diktumu geçerli olacaktır. Bu diktum yanlıştır.

Hastalığa dönelim. Tıp açısından hastalığı tanımladık. Peki evrimsel tıp açısından bu tanımlama yeterli midir?

Tıbbın her bilim dalından yararlandığına değindik. Evrimsel biyolojiden de yararlanır mı tıp? Yararlanmalı mıdır?

Tıp temel olarak biyolojinin insan denen hayvana uygulanan şeklinden çok daha fazla bir bilim dalıdır. Bünyesinde sosyal bilimleri de barındırır. İnsan, sosyal tarafı ağır basan “sosyal bir hayvandır”. Bireylere önem vermesinin nedeni de budur. Evrimsel biyolojiden etkilenmeyen tıp, büyük manzaradan uzak bir diğer hümanistik eğilimden başka bir disiplin olamaz. Insanı diğer canlılardan ve doğadan soyutlayan hümanizm bence, günümüzde kabul edilmemesi gereken bir yaklaşımdır.

Klasik tıp insanı bu doktrine sadık kalarak üstün bir yaratık olarak kabul eder ve bu haliyle İslam’dan ve diğer dinlerden farksızdır. Tıbba göre de insan halifedir. Evrimsel biyolojiyi biraz bilen biri için bu diktum gerçeklerden daha uzak olamaz. İnsan, insan için önemlidir. Dolayısıyla tıp için de önemlidir ama, bu önemin bazı ölçüler içinde kalması daha da önemlidir. Böyle bir ölçünün olmaması, reddedilmesi veya anlaşılmaması, sonunda insana ve onunla birlikte doğaya büyük zararlara neden olacaktır.

Dolayısıyla insan, hümanistik bir görüş açısından bakılarak değil, büyük manzaraya önem veren evrimsel bir görüş açısından bakılarak değerlendirilmelidir. Hümanizm, insanlık perspektifinden, antroposentrik bir eğilimdir ve hem doğa, hem de insanlık için kesin olarak zararlıdır.

İnsanın değeri kendinden menkul olmamaldır. İnsan gerçek değerini kendinde değil, doğada aramalıdır. İnsanın arayıp da her seferinde kendinde bulduğu üstün değerler, ona doğa tarafından verilmemiştir. İnsan doğa açısından zayıf ve nahif bir hayvandır. İnsan doğanın tasarımladığı ve her canlı ve cansız varlığın uymak zorunda olduğu yasalara uymakla yükümlüdür. İnsan halife değildir.

Devam edecek...

EVRİMSEL TIP

Evrimsel tıp insan sağlığına başka bir boyuttan bakan bir bilim dalıdır. Bu boyut evrimdir.

Evrimsel açıdan bakınca insan sağlığının, insan hastalıklarının karşıtı olmadığı gerçeği ile karşılaşılmaktadır. Yani sağlıklı insan hasta olmayan insan demek değildir. Bu ilginç durumu anlamak kolay olmayabilir. Ama anlaşılmasında yarar vardır. Evrimsel bakış açısına göre hastalığın ne olduğuna ilerde ayrıntılı bir şekilde değineceğim. Şimdilik hastalıkların ve sağlığın kısa tanımlarını yapmakla yetiniyorum.

Sağlık fizyolojik bir kavram olup, mevcut organ sistemlerinin optimum düzeyde görev yapması demektir. Hastalıklar ise doğanın canlılar üzerinde olan baskısına bağlı olarak ortaya çıkan adaptasyon bozukluklarıdır.

Bireyler organ sistemlerinin optimum düzeyde olmasına rağmen hasta olabilirler ve hasta olmalarına rağmen fizyolojik olarak sağlıklı kabul edilebilirler. Yaşam bir uzlaşmadır. Buna sağlık ve hastalık kavramları da dahildir. Evrimsel açıdan yaşam ayrıca diyalektik bir fenomendir. Bu konuyu daha önce kendi başlığı altında incelemiştim.

Bazı hastalıkların nedenlerinin evrimsel biyolojik ilkelerde saklı olabileceği, son birkaç yıl öncesine kadar, kimsenin ne ilgisini ne de dikkatini çekmiştir. Hastalıkların nedenlerini, onları evrimsel bakış açısından incelemeden her zaman kesin olarak anlamak ve dolayısıyla tedavilerinde yeterince başarılı olmak mümkün olmayabilir. Tıp hala emprik yöntemlerin yardımı ile ilerlemektedir. Başarılı tedavilerin bir çoğunda bile neden başarılı olunduğu tam olarak anlaşılamamaktadır. Çünkü evrimsel etkenler dikkate alınmamaktadır.

Daha da ötesi, insanın diğer hayvanlarla birlikte doğal koşullara uymakla yükümlü, sürekli evrime uğrayan bir yaratık olduğu gerçeğini tıp yeterince dikkate almamaktadır. Şu anda pratik edilen tıp, evrimsel biyolojiye karşı kayıtsız bir tutum sergilemektedir. İnsan hastalıklarının moleküler mekanizmaları açıklanmaya çalışılırken, büyük manzaradan uzaklaşılmakta ve ayrıntılarda kaybolup gidilmektedir.

Tıbbın bu eksikliğini evrimsel tıp kompanze edeceğe benzemektedir. Hastalıkların tedavisinde başarılı olmak, bazılarını önlemek veya daha başlangıç dönemlerinde iken tanımak, yeni ve evrimle bağdaşan tedavi yöntemleri tasarımlamak, hastalıkların tuttuğu sistemlerle ilgili çeşitli evrimsel gelişmeleri bilmekle kolaylaşacaktır.

BİLİME NELER OLUYOR?

İnsan aklının imajinasyonunun sonu, sınırı yoktur. İnsan aklı yerinde duramaz. Böbrekler nasıl aralıksız idrar üretmekle yükümlü, kalp nasıl her an çarpmak zorunda ise, organların durmaları veya kısa bir süre için bile olsa, görev yapmaya ara vermeleri nasıl onların ölmeleri ile özdeşse, beynin de aynı ilkeleri izlemek zorunda olduğunu biliyoruz. Beyin uykuda bile düşün üretmekten kendini alıkoyamaz. Tabii uykudaki fantastik düşüncelere imajinasyon ve mantıklı düşün demiyoruz. Rüya diyoruz. Karşılaştığı doğal olgu ve ilginç fenomenlerin doğasını çözemeyen insan, imajinasyonuna baş vurur ve onları kurduğu görkemli fantazilerin aracılığı ile açıklamaya çalışır. Antik mitlerin, Tanrı, din ve geleneklerin doğuş nedeni budur. İnsan doğal olguları olmaları gerektiği veya oldukları gibi değil, kendi anlayacağı şekilde açıklamaya çalışır. Bu ilginç durum insan aklı ile doğal süreçler arasındaki çelişki ve uyuşmazlıklardan sorumludur.

Doğal fenomenlerin çoğu ne insan akıl ve mantığı ile, ne de, ilginç olarak, onun müthiş imajinasyonu ile, bağdaşır... Doğal olguların kendilerine göre işleyiş mekanizmaları vardır. Bu mekanizmaların çoğu insan beyninin bile imgeleyemeyeceği kadar fantastik süreçlerdir. Onları kuramsal olarak imgelemeye ve çözmeye elbette olanak yoktur. Deneysel olarak kanıtlanamayan bu doğal olguların gizemini çözmek olanaksız denecek kadar zordur. Ama yine de insan aklı durmaz.. Düşün üretir..... Doğal olgulardaki mekanizmaların gizemini çözmeye çalışır. Üretilen düşünlerin çoğu kurgusal imajinasyonlar ve fantazilerdir. Hayallerinin peşinde koşan insan yaşamını, eninde sonunda gerçekleştirdiği rüyaları ile zenginleştirir.

Bilimin kökeninde, doğanın doğasını öğrenme merakı ile birlikte, insanın imajinasyonu ve onları gerçekleştirme tutkusu vardır. İnsanın hayal gücü geniş olmasaydı, bilim bu kadar hızlı bir tempo ile gelişemezdi. Bilim insanlar, özellikle erkekler için, ciddi bir meşgale ve yararlı bir çaba olmaktan öte, uğraşısı zevkli ve neşeli bir oyundur. Öyle olmasaydı Einstein görelilik kuramını ortaya atamaz, Planck quantum mekaniğini başlatamaz, Heisenberg belirsizlik kuramını bulamaz, Pauli dışlayacak bir şeyle karşılaşamazdı. İnsanlar ne uçabilirlerdi, ne de okyanusların derinliklerinde korkusuz gezinebilirlerdi.

İnsan, ayrıca, sonu ve sınırı olmayan imajinasyonunu matematikle silahlandırmış ve onu sezgilerinin görkemli bir yapıtı olarak kullanarak doğanın gizemini çözmeye başlamıştır. Matematik insan imajinasyonuna paralel bir gelişme kaydetmiş ve yalnız doğanın gizemini çözmede değil, aynı zamanda insanın fantazilerine ışık tutmada da yararlı bir bilim dalı haline gelmiştir.

Bu durum gerçekler ve fantaziler arasındaki sınırın giderek daralması ve muğlaklaşmasından sorumludur. Bilim-kurgu bilim arasındaki geçişi simgeleyen bu ilginç alan bir yandan daralırken, öte yandan bilime yön vermeye başlamıştır. İnsanlar her alanda fantazilerini gerçekleştirmede oldukca başarılı olmuşlardır. Bilimin sonu olmadığı ve hemen her rüyanın yaşanabileceği inancı insan düşüncesine hakim olmaya başlamıştır. Bu inanç bilim adamlarına doğaları iyi anlaşılmayan ve bilinmeyen fenomenleri kendi fantazileri ile açıklama cesareti vermiş, bazıları daha da ileri giderek bu fantazilerin pratik sonuçları üzerinde kuramsal projeler tasarımlamaya başlamışlardır.

Bilime bir şeylerin olduğu kesindir. Ama ne olduğu yeterince açık değildir. Geçmişte bilim kurgusal yaklaşımlardan yararlanmış ve onların sayesinde teknoloji müthiş bir ilerleme kaydetmiştir. Çocukluk fantazilerinin peşinde koşan bilim adamları, yüzyıl önce hayal bile edilmesi olanaksız araç, gereç ve aletler tasarımlamışlar, buluşlar yapmışlardır. Artık aya ve diğer gezegenlere gitmek, ya da oralara uzaktan kumandalı araçlar göndermek, bir sorun değildir. Teknoloji insan yaşamını derin bir şekilde etkilemeye başlamış ve geleceği dikte ettirecek olan bir güç haline gelmiştir.

Bu bağlamda insanların ihmal ettiği ilginç bir gerçek vardır. O da doğanın yaratıcılığının insanın, ne kadar fantastik olurlarsa olsunlar, bütün imajinasyonlarından çok daha geniş ve cüretli olduğudur. Aslında insanın zengin imajinasyonu kaynağını, doğanın sergilediği çözümü olanaksız gösterilere ayak uydurma çabasından almaktadır. Yine de bu konuda doğa ile yarışmak ve ona faik olmak olanaksızdır. Onlardan bazılarını öğrenmek ve öğrenilenlerin küçük bir kısmını taklit etmek bile insan yaşamını zenginleştirmeye yetmiştir.

21’nci yüzyılda ve ötesinde insan imajinasyonu, bilim ve teknolojiye giderek artan bir oranla yön vermeye devam edecektir. Bilim ve teknoloji bu yüzyıllarda bir öncekinden çok daha hızlı bir tempo ile ilerleyecek ve hem insan yaşamı, hem de onun sınırsız imajinasyonu ile daha sıkı bir şekilde entegre olacaktır. İnsanda zaman, mekan, uzay, evren, madde, enerji kavramları fantastik boyutlar ve nitelikler kazanacak, fizik şimdiki bilimsellik sınırını aşarak metafizik bir rüya aleminin sınırlarını zorlamaya başlayacaktır.

Bu süreç çoktan başlamıştır.

HACI

EVRENİN UYMAK ZORUNDA OLDUĞU YASALAR

Bazı katı yasalara uyan müthiş bir evrende yaşamaktayız. Yasalar olmasaydı yıldız, galaksi ve gezegenlerin ve dünyada canlıların ortaya çıkarak evrimleşmesi için uygun koşulların oluşması, mümkün olamazdı. Evrende mevcut her varlık yasalara uymak zorundadır. Bunun bilinen bir istisnası yoktur. Canlılar cansız varlıklarda gözlemlenen yasaların tümüne aynen uyarlar. Yalnız uymakla kalmazlar.. Onlardan yararlanarak varlıklarını sürdürürler.

EVRENİN ORTAYA ÇIKMASINA KATKISI OLAN İLGİNÇ BİR YASA......

KAOS...

Bilgi içinde yaşadığımız evrende en bol olan metadır. Madde ve radyasyonun her davranışı bilgidir. Bilginin olduğu yerde kurallar da olmak zorundadır.. Çünkü bir takım kurallar olmadan bilgi ortaya çıkıp birikemez. Ve bilgi ancak o kurallar aracılığı ile derlenir..

Bilgi maddenin davranışlarının ürünü olarak ortaya çıkar. Bu davranış rastgele değildir. Ama basit de değildir. Karmaşıktır.

Evrende maddenin dağılımı neden rastgele değildir?

Çünkü maddenin dağılımı rastgele olsaydı, maksimum düzeyde bilgi verirdi ama, o bilginin derlenmesi mümkün olamazdı. Ve bu madde yıldızlar ve galaksiler şeklinde organize olamazdı.

Maddenin derlenecek yararlı bilgiler içerebilmesi için basit ve rastgele olmaması da gerekmektedir.

Her iki durumda da evren canlıların ortaya çıkması için uygun bir ortam oluşturamaz. Maddenin davranışının basit ve regüler olduğu bir evrende yeterince bilgi birikemez. Rastgeleliğin egemen olduğu evrende ise biriken bilgi derlenemez.

Zihninizde bir takım grafikler canlandırarak ne demek istediğimi açıklamaya çalışacağım.

Zihninizde iki kare çiziniz. İlkinin içini noktalarla doldurunuz. Ama bu noktalar son derece düzgün olsun. Aralarındaki mesafe hep aynı olsun. Her satırda aynı sayıda nokta olsun..

İkinci kareyi en ufak bir kural izlemeden rastgele noktalarla doldurunuz. Noktaların bazıları birbirlerine çok yakın olsun. Diğerleri bir yerde küme oluştursun. Karma karışık grafik bir şekil ortaya çıksın.

İlk karedeki noktaların düzeninden dolayı içerdiği bilgi çok az olacaktır. Bütün doğasını hemen görecek ve anlayacağızdır.

İkinci kare bizi şaşırtacaktır. Noktaların arasında görünüşe göre bir ilişki yoktur. Bu grafik bize birşeyler ifade etmektedir ama ne demek istemektedir? Bu karede o kadar çok değişik manzara ve bilgi birikimi vardır ki, derlenmesi olanaksızdır. Bilgi birikiminin en fazla olduğu bu karede ve ona benzer diğer durumlarda ondan bilgi derlemek olanaksızdır. Bilginin zenginliğine rağmen o kareden, yararlı ve kullanılır bir bilgi derlenemeyecektir.

İçinde yaşadığımız evren bu iki aşırı örnekten farklıdır. Ne basittir. Ne de rastgele... Bilgiden zengindir. Daha da ilginci bu bilginin derlenebilir olması keyfiyetidir. Bu evreni grafikle simgeleyelim. Karşımıza tanıyabileceğimiz, anlam verebileceğimiz şekiller çıkacaktır. O şekiller bilgiyi simgelemektedir. Aslında onlar maddenin bazı davranışlarının sonucu ortaya çıkan ve kendileri hakkında ip ucu veren çeşitli tablolardır. Biz onlar için rastgele diyemeyiz. Basit de değildir onlar.. Kompleks ama tanınabilir bir yapıya sahiptirler...

İçinde yaşadığımız evrende maddenin davranışı ne basittir, ne de rastgele. Kompleksdir. Basitlik ve rastgelelik aslında maddenin oldukça kolay ulaşılabileceği iki nitelikdir. İçinde yaşadığımız evren bu iki örneğe uysaydı, canlılar için uygun bir ortam oluşturamazdı. Bilinebilir bir evren olabilmesi için karmaşık olmaktan başka çaresi yoktur. Karmaşık olması demek rastgele olmaması demektir. Rastgele olmaması demek ise bir takım kurallara uyması demektir. İçinde yaşadığımız evrende maddenin karmaşık dağılımını sağlayan o kural nedir?

52’lik bir deste iskambik kâğıdı alalım. Onları dikine teker teker bir metre yukardan zemindeki metal paraya doğru düşürelim. Elimiz hafifçe titreyeceğinden, aldığımız nefes havayı hafifçe hareket ettireceğinden her seferinde iskambil kâğıdı farklı bir yere düşecektir. Bazıları para üzerine düşerken, çoğu etrafına dağılacak ve görünüşe göre rastgele bir tablo oluşacaktır. Yukardan bu tabloya tekrar bakın.. İslambil kâğıtları gerçekten oda içinde rastgele bir şekilde mi dağılmışlardır? Yoksa bir örnek mi oluşturmuşlardır?

Deneyi tekrarlayın... Her seferinde az çok farklı olmalarına rağmen benzer örneklerin oluştuğunu göreceksiniz. Deneyi bin kere de tekrarlasanız, örneklerin genel benzerliği değişmeyecektir. Çekim gücü gibi mükemmel deterministik fizik yasaları ortaya çıkan tablonun zenginliğinden sorumludur. Ama her zaman ortada belirli bir örnek vardır.

Bu deney kaotik sistemi simgelemektedir. Kaosun ilk kuralı başlangıç koşullarındaki değişikliklere olan aşırı duyarlıktır. Başlangıçtaki fark ne kadar az olursa olsun abartılacak ve kısa zaman içinde büyük boyutlara ulaşacaktır.

Başlangıçtaki koşulları birbirlerine ne kadar yakın tutarsak, ilerde nasıl bir örnekle karşılaşılacağını o kadar doğru tahmin edebiliriz. Yukardaki iskambil kağıdı örneğine dönelim. Deneyi büyük bir itina ve mümkün olduğu kadar kesinlikle tekrarlayalım. Sonucu doğru tahmin edebilmek için başlangıçta izlenmesi gereken kesinlik, linear olarak değil, geometrik olarak artacaktır. Aynı veya benzer örneği oluşturmak için başlangıçtaki değişgenleri çok daha katı sınırlar içinde tutmamız gerekmektedir. Aynı örneğe ulaşmak imkansızdır belki ama, ona yaklaşmak için bile ilk deneydekinden beş on kere değil, en azından bin kere daha dikkateli olmak zorundayız. Kaotik sistemlerde gereken kesinlik de, kaosun kendisi gibi, geometrik olarak artacaktır.

Evrende mevcut yasalar, kaos ve karmaşıklığın manifest olması için ideal koşulların ortaya çıkmasını sağlayacak şekilde yapılanmışlardır. Bir başka evrende fizik yasalarının kaotik çözümleri farklı olabilir. Onun nasıl bir evren olabileceğini tahayyül edemiyorum.

Evrenin başlangıç koşullarına dönelim. Kaotik sonuçları olan evrenlerde başlangıç noktasında oluşacak en ufak bir sapma farklı evrenlerin ortaya çıkmasına neden olacaktır. O evrenlerde egemen olan fizik yasaları da farklı olacaktır.

Bu durumda diyebiliriz ki kaos, evrendeki karmaşık düzenden sorumlu bir yasadır.

*Kaos şekilsiz değildir.
*Kaosun niteliği hiç bir zaman değişmeyecektir.
*Kaosda her nokta kararsızdır. Ama ortaya çıkan manzara şekilsiz değildir.
*Kaos yüzeyel olarak düzensizdir. Periyodik değildir. Kendini tekrarlamaz. Ama gizli (kriptik) örnekler
bazı katı kurallara uyar.

Kaos içinde yaşadığımız evrenin uyduğu bir yasadır. Diğer evrenler bu yasaya uymayabilirler. Onlarda madde ve enerji galaksiler, yıldızlar ve gezegenler şeklinde organize olamayacak, yaşam ortaya çıkamayacaktır. Yaşam ancak çözümleri kaotik olan fizik yasalarının hükmettiği evrenlerde mümkündür.

HACI

IŞIK HIZI NEDEN GÖZLEMCİDEN BAĞIMSIZ OLARAK SABİTTİR?

EİNSTEİN’IN ÖZEL GÖRELİK KURAMI

Einstein özel görelik kuramını 1905 yılında yayınladı. Buna göre:

1.Fizik yasaları her türlü referans noktasından bağımsızdır.
2.Işık hızı uzayda sabittir ve gözlemi yapanların hızından bağımsızdır.

İlkine göre evrenin her yerinde fizik yasaları aynıdır.
İkincisine göre hızınız ne olursa olsun ışık hızını hep aynı ölçersiniz. Bu yazımda ben ışık hızının uzayda hareket eden her referans noktasına göre neden sabit olduğunu açıklamaya çalışacağım. Önce insan sağduyusu ile bağdaşan bir kaç örnek vermek istiyorum.

Size göre saatte 100 km hızla yaklaşmakta olan bir otobüse doğru siz saatte 50 km hızla ilerleyen bir otomobildesiniz. Bu durumda otobüsün size yaklaşma hızını saatte 150 km olarak ölçersiniz.

Aynı şekilde aynı hızla rüzgara karşı koştuğunuzu düşünün. Hızınız rüzgarın hızı oranında yavaşlayacaktır. Rüzgarı arkanıza aldığınız zaman ise hızınız aynı oranda artacaktır.

Her gün sağduyumuzla bağdaşan bunlara benzer gözlemler yapmaktayız. Bu durumda diyebiliriz ki ışığın hızının bizim hızımızdan etkilenmemesi insan sağduyusu ile bağdaşmamaktadır. Böyle şey olmaz. Bu bir yanılsamadır.

Işık hızının uzayda sabit olması gerektiğini ilk ortaya atan Einstein değildir. Bu gözlem Maxwell tarafından yapılmıştır. Newton’un hareketle ilgili yasaları ile, Maxwell’in denklemleri çelişki halindedirler. Newton’a göre hareketler birbirlerine eklenirler. Newton’a göre ışığa doğru hareket eden birisi ışığın hızını, hareket etmeden duran birisinden daha fazla olarak ölçmelidir. Işık için bu örneği veriyoruz ama, Newton ışığın da bir hızı olduğunu bilmiyordu. Ona göre her olgu evrenin her tarafında aynı anda vuku buluyordu....

Size doğru saatte 100 km hızla gelmekte olan bir otobüsün hızını siz otobüse doğru saatte 50 km hızla hareket ediyorsanız, saatte 150 km olarak saptamanız gerekir.. Maxwell’e göre ise, sizin hızınız ne olursa olsun, ışığın hızı aynıdır. Newton’un doğru, Maxwell’in yanlış olabilmesi için ışığın hızının çeşitli referans noktalarına göre farklı olarak ölçülmesi gerekmektedir.

Albert Michelson önce kendi laboratuvarında, daha sonra Edward Morley ile birlikte başka bir laboratuvarda, dünyaya çeşitli yönlerden ulaşan ışığın hızını karşılaştırmış ve hep aynı olduğunu bulmuştur. Bu gözlem Michelson-Morley deneyi olarak bilinir.

Bu gözlemin anlamı nedir? Sizin hızınız ne olursa olsun, size yaklaşmakta olan otobüsün hızını saatte 100 km olarak ölçmek demektir. Otobüs hangi istikametten size yaklaşırsa yaklaşsın, hızı saatte 100 km’yi geçmeyecektir, demektir.

Bu durum insan sağduyusu ile bağdaşmamaktadır. Ayrıca bu durumu açıklamak da kolay olacağa benzememektedir.

Bütün bu gözlemlerin kökeninde esir (ether) teorisi yatmaktadır. Bu kurama göre dünya ve diğer gezegenler, esir denen sihirli bir maddenin içinde hareket etmektedirler. Işık bir dalga olduğundan, yayılacağı ortamın bu dalga hareketini iletme özelliği olmalıdır. O zamanın inanışına göre bunu esir sağlamaktadır. Esirin içinde dalgalar daha hızlı yayıldıklarından sağlam bir dokusu olması gerekmektedir. Bu doku hem çok sağlam olmalıdır, hem de dünya, ay, gezegenler gibi yapıların içinden geçmesine direnç göstermemelidir. Ayrıca ışık Maxwell’in gösterdiği gibi bir dalga hareketinden ibaret olduğundan böyle bir ortama gereksinim vardır. Aksi takdirde ışık evrende yayılamaz. Dünya esirin içinde hareket ederken bir esir rüzgarı oluşturduğuna inanılmaktadır. Bu rüzgara doğru hareket ederken veya onu arkaya alınca dünyada ölçülen ışığın hızı farklı olmalıdır. Michelson- Morley deneyleri bu inanışın doğru olmadığını kanıtlamıştır. Işık hızının neden sabit olduğu ve bunun önemi bilinmemektedir.

Esirin varlığını son bir kere kanıtlamak için Hollandalı fizikçi Hendrik Lorentz ile, İrlandalı fizikçi George FitzGerald bu gözleme kendilerine göre ilginç bir açıklama getirmişlerdir. Bu açıklamaya göre dünya esir içinde ilerlerken, esir rüzgarlarına maruz kalmakta ve fizik olarak sıkıştırılmaktadır. Bu yüzden Michelson-Morley deneyindeki bütün ölçüler sıkıştırılmışlar, kısalmışlardır. Bu iddiaya göre esir içinden geçmekte olan cisimlerin atomları sıkışmaktadır. Bu yüzden dünya sıkışarak küçülmekte ve ışık hızı farklı olarak ölçülmemektedir. Bu Lorentz-FitzGerald kontraksiyonu olarak bilinir. Çok az fizikçi bu düşünceyi kabul etmiştir. Einsten bu yaklaşımın yapay ve zorlama olduğunu ileri sürmüş ve onaylamamıştır. Einstein’a göre ışık hızının değişmemesinin başka nedenleri olmalıdır. Onları Einstein 1905 yılında açıklamıştır. Asıl bu açıklamanın inanılmaz olması gerekmektedir. Ama yapılan deneylerin hepsinde doğruluğu kanıtlanmıştır. Esir yoktur. Çünkü esire gereksinim yoktur.

Einstein’ın Lorentz-FitzGerald kontraksiyonunu alarak kendi kuramına adapte ettiğini ileri sürmek yanlıştır. Einstein da sıkışmadan bahsetmektedir ama, bu sıkışma çok daha farklı bir kavramdır. Lorentz ve FitzGerald sıkışma kavramını Faraday’ın kuramına dayandırmaktadırlar. Faraday’ın bu kuramına göre elektrik yüklü parçacıklar, yani atomlar, hareket ettikleri zaman birbirlerine yaklaşırlar ve sıkışırlar. Bu teoriye dayanan Lorentz ve FiztGerald, kendi sıkıştırılma kuramlarını geliştirmişlerdir. Daha sonra Faraday’ın bu kuramının doğru olmadığı anlaşılmıştır. Yani hareket halinde olan elektrik yüklü parçacıklar sıkışmamaktadırlar. Öyleyse Lorentz-FitzGerald kuramı yanlıştır. Dünyanın fiziksel bir sıkışması söz konusu olamaz.

İlginç olarak Einstein da durum muhakemesi yapmış ve Maxwell denklemlerinin ilk ilkesi olan ışık hızının değişmemesinden hareket ederek, matematiksel olarak aynı sonuca varmıştır. Ama cisim değil, uzay sıkışmaktadır. Hızla hareket eden bir cismin içinde bulunduğu uzay, hareket yönünde, gözlemi yapana göre sıkışmaktadır. Einstein’ın matematik hesaplarına göre ayrıca zaman da genişlemektedir. Yani duran bir gözlemciye göre ölçülünce hareket halinde olan saat yavaşlamaktadır. Uzayın çekilmesi (kontraksiyonu) ve zamanın genişlemesi(yavaşlaması) birlikte Lorentz transformasyonu olarak bilinir)

Tabii bu arada hareket eden objelerin hızları ile birlikte ağırlıkları da artmaktadır. Saatte 5 km hızla hareket etmekte olan otomobillerin çarpışması ile, 50 km hızla birbirleriyle çarpışan otomobillerin neden olacakları zarar çok farklıdır. Hareket eden objelerde kinetik enerji artmakta ve bu enerji pratik olarak kütleye dönüşmektedir. 1905 yılında Einstein kütle, enerji ve hızla ilgili bu formülü şöyle ifade etmiştir.

M=E/C2

Yani bir cismin enerjisi E kadar artarsa, kütlesi de bu enerjinin ışık hızının karesine olan oranı kadar artar. Kinetik enerji cisme eklenince kütlesi artar ve simetri olayından dolayı bu artma her türlü enerji için geçerlidir. Einstein bu formül üzerinde iki yıl düşünmüş ve şu sonuca varmıştır.... Eğer her enerjinin kütle olarak karşışığı varsa, her kütlenin de bir enerji olarak karşılığı olmalıdır.

O zaman bu formulü şöyle ifade etmek mümkündür.

E=MC2....

Şimdi gelelim asıl konumuza..

Işık hızının gözlemcinin hızından bağımsız olduğu kuramını örneklerle açıklamaya çalışalım......

Çok ileri teknolojiye sahip bir uygarlıkta yaşadığımızı ve saniyede 250 bin km hızla hareket eden bir uzay gemisi satın aldığımızı düşleyelim. Bu uzay gemisi ile saniyede 300 bin km hızla hareket eden bir ışık huzmesini izlemeye karar veriyoruz. Ayrıca uzay gemisinin hızını kesin olarak bilmiyoruz. Saniyede 250 bin km’den daha hızlı hareket etmesi olasalığı var. Bu vesile ile onun maksimum hızını da ölçeceğiz. Çok güvendiğimiz bir arkadaşımızdan bize start vermesini istiyoruz. Arkadaşımızın elinde bir lazer silahı var. Üçe kadar sayacak ve bu silahı boşluğa doğru ateşleyecek. Biz de aynı anda uzay gemisinin warp motorunu ateşleyeceğiz.

Arkadaş 1, 2, 3 start komutunu veriyor ve lazer silahının ateşliyor. Biz de aynı anda warp motorunu ateşliyoruz. Yarış başlıyor.

Newton’a göre zaman ve uzay absolüdür. Arkadaşımız bizi uzaktan izliyor ve lazer ışık huzmesinin saniyede 300 bin km hızla, bizim ise uzay gemisi ile, ancak saniyede 250 bin km hızla gittiğimizi gözlemliyor. Newton’a göre, arkadaşın ışık huzmesinin bizden saniyede 50 bin km hızla uzaklaştığını görmesi gerekiyor. Ayrıca uzay gemisi ile ışık huzmesini izlemekte olan bizim de aynı şeyi görmemiz, ve ışığın hızını saniyede 50 bin km olarak ölçmemiz gerekir.

Bir süre sonra yarış bitiyor ve arkadaşımızla bir araya geliyoruz. Uzay gemisi ile lazer ışığını izlerken ışığın hızını saniyede kaç km olarak ölçtüğümüzü soruyor arkadaş. Uzay gemisi ile ışığı izlerken bütün çabalarımıza ve warp motorunu zorlayarak hızımızı bir ara saniyede 275 bin km’ye çıkarmamıza rağmen, lazer ışık huzmesinin bizden saniyede 300 bin km hızla uzaklaştığını söylüyoruz. Biz ne kadar hızlı gidersek gidelim, bize göre ölçtüğümüz ışığın hızı hiç değişmiyor. Görünüşe göre biz ışık hızıyla bile gitsek, ışığın hızını saniyede 300 bin km olarak ölçeceğiz. Bu durumda diyebiliriz ki bizim zaman ve mesafe ölçümüz, arkadaşımızın zaman ve mesafe ölçüsünden farklı. Bu nasıl olabilir? Biz kendi saatimize güveniyoruz ve arkadaşın hesaplarına inanmıyoruz. İlk defa çok güvendiğimiz bir arkadaşımızla aramızda uyuşmazlık çıkıyor.

Bu durumu Einstein şöyle açıklıyor:

Newton’un absolü zaman ve uzay kavramları yanlış.. Yanlış olması lazım.. Çünkü geçen yüzyıl içinde yapılan yüzlerce deney ışık hızını kensini ölçenin hızından bağımsız olduğu kanıtlanmış durumda. Burası kesin.. Bilinmeyen bunun neden böyle olduğu..
Einstein’a göre zaman ve uzay relatif.....
Işık hızı sabit ama uzay ve zaman onları ölçenlere göre değişiyor.

Herbirimizde kendimize ait güvenilir bir saat olsun. Onunla aradan geçen zamanı ölçelim. Newton’a göre, diğerlerine göre hareket ettiğimiz zaman bu saatlerin uyuşması lazım ama, nedense bu saatler uyuşmuyor. Hepsi de iki olay arasında geçen zamanı farlı olarak gösteriyor.

Mesafe için de aynı şeyleri söyleyebiliriz. Hareket ederken elimizde güvendiğimiz bir ölçü olduğunu düşünelim. Birbirimize göre hareket etmeye başladığımız an ölçülerin de değiştiğini gözlemliyoruz. Aynı mesafe için farklı ölçüler ortaya çıkıyor. Belli olaylar arasındaki mesafeyi her biri farklı olarak ölçüyor. Uzay ve zaman bu şekilde davrandıkları için ışık hızı değişmiyor. Hep sabit kalıyor. Işık hızını sabit yapmak için uzay ve zaman bu şekilde davranıyor... Einstein’ın iddiası bu......

Bu iddia günlük yaşamımızda karşılaştığımız olgular ve sağduyumuzla çelişiyor.

Einstein’ın bu akıl almaz iddiası nasıl açıklanabilir?

Gelecekte yaşadığımızı düşlediğimiz ileri teknolojiden günümüze dönelim ve kendimize ucuz bir motorsiklet alalım. En fazla saatte 100 km hızla gidebilsin. Onunla kuzeye doğru giden bir yolda, saatte 100 km hızla ilerliyoruz. Bu yol ilerde kuzey-doğuya doğru yönelen başka bir yolla birleşiyor ve bu keresinde kuzey-doğu’ya doğru aynı hızla ilerliyoruz. Bu durumda kuzeye olan hareketimiz artık saatte 100 km değil. Çünkü hızın bir kısmı ile doğu’ya doğru hareket etmeye başladık. Kuzey yönünden hız çaldık. Daha az bir hızla kuzey’e doğru ilerliyoruz. Bu basit gözleme dayanarak Einstein’ın bu ilginç kuramına şöyle açıklayabiliriz:

Objeler uzay içinde ilerlerler.. Bunu çok iyi biliyoruz.. Ama objeler aynı zamanda zaman içinde de ilerlerler. Hiç bir şekilde hareket etmeseniz bile, içinde bulunduğunuz ortamda mevcut objelerle birlikte, zaman içinde hareket halindesiniz. Uzay içinde hareket etmeyebilirsiniz ama, her zaman zaman içinde hareket etmek zorundasınız. Newton zaman içinde hareketin, uzay içindeki hareketten çok farklı olduğuna inanıyordu. Ama Einstein öyle düşünmüyor.. Einstein’a göre uzay ve zaman içinde yapılan hareketler birbirleri ile yakından ilgili.

Sokakta hareketsiz durmakta olan bir otomobile bakın... Uzay içinde hareket etmiyor. Hareketsiz durmasına rağmen otomobil, zaman içinde hareket ediyor. Zaman geçiyor. Otomobil, şöförü, içindeki yolcular, ona bakan siz ve diğerleri hep birlikte zaman içinde senkronize bir hareket halindesiniz. Uzay içinde hareket etmiyorsunuz. Yalnız zaman içinde hareket ediyorsunuz. Yani zaman hepinize göre aynı hızla geçiyor. Her biriniz için aynı saniyeler söz konusu..

Şimdi her şeyin durarken yalnız otobobilin hareket ettiğini düşünün.. Bu durumda diyebiliriz ki otomobil yalnız zaman içinde değil, aynı zamanda uzay içinde de hareket ediyor. Otomobilin zaman içinde yaptığı hareket ne ise (ki bu durumda hareketsiz durmak) o, bu keresinde, uzay içinde yapılan bir harekete de katılıyor. Uzay içinde yapılan hareket, zaman içindeki hareketten çalıyor. Kuzey istikametine giderken, doğuya dönmenin, kuzeye gitmeden çalması gibi, uzay içinde yapılan hareket, zaman içinde yapılan hareketten çalıyor. Hareketsiz durmak da bir tür harekettir. Sıfır harekettir. Yani matematik olarak böyle ifade edilebilir. Hareketin yavaş olduğu ve sonra hızlandığı da düşünülebilir. Kuzeyden doğuya doğru dönünce nasıl kuzeye doğru olan hızınız azalıyorsa, zaman içinde hareket ederken, uzay içinde de hareket etmeye başlayınca, zaman içindeki hareketimiz yavaşlıyor.. Otomobil hareket etmeye başlayınca zaman içinde yapılan hareketin bir kısmı uzay içinde de yapılmaya başlıyor. Bu demektir ki, otomobilin zaman içindeki hızı, uzay içinde hareket ettiği zaman yavaşlıyor. Otomobil içinde olan için, dışarda hareketsiz duran size ve diğerlerine oranla zaman, daha yavaş geçmeye başlıyor. Aynı olguyu otomobilin içinde ve dışında olanlar farklı hızlarla algılıyorlar.

Motorsikletle kuzeye doğru giderken doğu yönüne dönmeniz örneğine geri dönelim. Saatte 100 km’den daha hızlı gidemiyorsunuz. Eğer gidebilseydiniz, doğuya doğru dönünce hızınızı biraz artırabilir ve kuzeye doğru olan hızınızdan fedakarlık yapmazdınız. Ama hızınızı artıramadığınıza göre, kuzeyden ne kadar çok saparsanız, kuzeye doğru olan hızınızdan o kadar çok kaybedeceksiniz.. Kuzeye ve doğuya olan hızlarınızın toplamı saatte 100 km’yi geçemez. Bu sizin motorsikletin hız limiti.. Hepsi o kadar. Dolayısıyla doğuya doğru olacak her sapma, kuzeye olan hızdan çalacaktır. Buna mecburdur.

Işık hızı sabit olmasaydı, Einstein’ın bu kuramı doğru olmayacaktı. Ama ışık hızı sabit olduğundan uzay ve zaman içinde yapılan hareketlerin toplamı ışık hızını aşamaz. Veya bunu şöyle de ifade edebiliriz. Uzay ve zaman içinde yapılan hareketlerin toplamı ışık hızı ile sınırlıdır. Işık hızını geçemez.

Bu durumda biz bir objenin zaman ve uzay içinde yaptığı hareketten bahsediyoruz. Bu hareketler birbirlerini tamamlıyorlar. Duran otomobil harekete geçince onun zaman içinde yaptığı ışık hızı ile ilgili hareketinin bir kısmı, uzay içindeki hareketine dönüşeceği ve bu iki değerin toplamı ışık hızını geçemeyeceği için, otomobilin zaman içinde yapacağı hareketin hızı yavaşlamak zorundadır...

HACI

YAŞAM DİYALEKTİK BİR FENOMEN MİDİR?
Bu konteksde kullandığım “diyalektik” teriminin anlamı, Hegel mantığının bir ürünü olan “diyalektik materyelizmdeki” anlamı ile özdeştir. Marx, Hegel’den bu terimi kendi felsefi görüşü olan komünizmi tanımlamak için adapte etmiştir. Bu bağlamda diyalektik, karşıt görüşlerin, tez ve antitezlerin sürekli ilişkilerinin sağladığı çözümlerdir.

Bu ileti politik bir bildiri değildir. Sadece politikada kullanılan bir terim tarafımdan biyolojiye adapte edilmiştir. Bu terimi kullanmamın en büyük nedeni savunduğum görüşün başka türlü daha açık ve veciz olarak ifade edilmesinin olanaksızlığıdır.

Dünyada yaşamın nasıl başladığı henüz kesin olarak bilinmiyor. Ancak bu ilginç konu giderek açıklık kazanıyor. Bildiğimiz kadarıyla yaşam, çeşitli dönemlerden geçerek günümüze ulaşmıştır. Bu dönemlerin her biri tek başına bir devrimdir. Gerçek canlının bu dönemlerin hangisinde ortaya çıktığı bile kesin olarak belli değildir.

Canlıların evriminde ilk dönem hücrenin oluşmasıdır. Aslında bu ilk basamak en kolay açıklanabilen bir dönemdir. Hidrofilik ve hidrofobik yöreleri olan yağlar bir araya gelerek, aşağı yukarı çağdaş bakterilerin büyüklüğünde, membranla kuşatılmış hücreleri oluşturmuşlardır. Bu ilk basamak fiziksel bir süreçtir ve kaçınılmazdır.

Daha sonra gerçekleşen ve ilki ile senkronize olmuş olması gereken ikinci dönemde, bu ilkel ve cansız hücrelerin içinde amino asitler, onların çeşitli şekilerde ve zamanın doğal koşullarını tatmin etmek üzere bir araya gelmesinden oluşan peptid ve proteinler ve diğer organik moleküller birikmislerdir. Bu basamakta sentez edilen bütün moleküller hücre içinde tutulmuşlar, çoğalmışlar ve birbirleri ile tepkileşerek diğer organik moleküllerin ortaya çıkmasını sağlamışlardır. Bu basamak da, tümüyle otomatik fiziko-kimyasal süreçlere bağlı olduğu için, kaçınılmazdır.

Üçüncü dönemde daha kompleks ve uzun moleküller sentez edilmişlerdir. Bu moleküller monomerlerden oluşan polimerlerdir. Benzer moleküller bir araya gelip, birbirlerine tutunarak uzun organik molekülleri sentez etmişlerdir. Bu basamak anlaması en zor olanıdır. Bu dönemde zamanla ortaya çıkan RNA molekülü, hem kendisinin aynını kopya edebilmekte, hem de bazı spesifik proteinleri kusursuz (!) kopyalayabilmektedir. Bu basamakta genler henüz sahneye çıkmamışlardır. Çeşitli RNA molekülleri onlar gibi, ancak son derece ilkel bir düzeyde, görev yapmaktadırlar. Bu ilkel ama oldukca etkili ve başarılı düzen sayesinde proteinler artık birbirlerinin benzerini değil, aynını kopyalamaya başlamışlardır. Daha doğrusu proteinler kendilerini, yalnız RNA’den oluşan bir genetik aparatusa kopya ettirmektedirler. Canlılığın bu dönemde kazanıldığı iddia edilebilir. RNA dünyası olarak bilinen bu dönemin gününüzde benzeri olmadığından, protein-RNA ilişkilerinin doğası hakkında bilinen hemen hiç bir şey yoktur, diyebiliriz. Bu nasıl bir yaşamdır? Proteinler mi RNA’yı kullanarak ona kendi benzerlerini sentez ettirmektedirler, yoksa RNA mı hücre içinde bütün denetimi eline geçirmiş ve proteinlere nasıl davranacaklarını dikte ettirmektedir? Aslında bu soru önemlidir. Aşağıda nedenine değineceğim….

Yaşamın dördündü döneminde RNA’dan DNA oluşmuş, gerçek genetik aparatus devreye girmiş ve RNA başka görevler üstlenmeye başlamıştır. Bu dönemi oldukca iyi bilmekteyiz. Bildiğimiz kadarıyla histon denen proteinler DNA’nın denetiminde, her şeyi değilse bile, çok şeyi söyleyen moleküllerdir. Proteinler hücresel etkinliklerin pasif katılımcıları olmayıp, onun yönetimine etken olarak katılan moleküllerdir.

Yaşamın ortaya çıkış neden ve mekanizmalarını araştıran bilim adamlarına göre, kuramsal olarak, hücre içinde mevcut organik mokekülleri, DNA ve RNA’yı, mineralleri ve daha ne varsa hepsini, ölçülü bir şekilde bir araya getirerek canlı bir hücre oluşturmak mümkündür.

Bu konuya kendilerini adamış bilim adamlarının yukardaki kuramsal ifadesinin doğruluğunu saptamaya, hatta denemeye teşebbüs etmeye bile, olanak yoktur. Çünkü biyoteknolojik olarak hücrenin moleküler öğelerini bir araya getirmeye olanak yoktur. Ayrıca bu moleküllerin kendilerine göre bir hücreye katılma sırası vardır. Milylarlarca molekülü bu sırayı izleyerek bir araya getirmenin olanaksızlığı meydandadır.

Biyologlar ve genetikçiler ayrıca, hücresel etkinliklerin yalnız genler tarafından saptandığına inanmaktadırlar. Onlara göre genler hücrenin ne yapmasını istiyorlarsa, hücreler yalnız onu yapmaktadırlar. Hücreler diğer emirlere boyun eğmezler. Diğer direktifleri ancak genler üzerinden geliyorlarsa, uygularlar..

Bu ne kadar doğru bir ifadedir? Hücreler genleri aracılığı ile de olsa, bazı diğer dış etkenlere gereksinim duyarlar mı? Genleri dışında hücreleri yönlendiren başka etkenler var mıdır? Onlarsız hücre var olabilir mi?

Son yıllarda ünlü Harvard Biyoloji profesörü Richard Lewontin’in önderliğinde yeni bir eğilim ortaya çıkmıştır. Bu eğilim kesin olarak tutacağa benzemektedir. Lewontin’e göre yaşam, genetik olarak şifrelenen mokeküllerin birikiminden çok daha fazla bir fenomendir. Bu konuda Lewontin “Triple Helix” başlıklı bir de kitap yazmıştır. Bilindiği üzere çağdaş yaşam, bir iki istisnası ile, çifte sarmal DNA molekülünün varlığına gereksinim gösterir. Üçli sarmal da ne demektir?

Lewontin’e göre üçüncü sarmal hücrenin dışındaki koşullarla ilgilidir. Çünkü yaşam yalnız şifrelenen moleküllerin ve diğerlerinin bir araya gelmesinden değil, aynı zamanda daha başka etkenlerin de varlığına gereksinim gösteren süreçler dizisinden oluşmuştur. Lewontin’in kitabında bu etkiler üçüncü helix ile sembolize edilmişlerdir.

Peki bu etkenler nelerdir?

Doğada canlılar yalnız genlerinin etkisi altında etkinlik göstermezler. Canlılar, çevrelerinde mevcut diğer etkenlerle çok yakın bir ilişki içindedirler ve onları dikte ettirdiği koşullara uymakla yükümlüdürler.
Mısır, buğday ve pamuk ürünlerinin çevreya bağlı olarak değişmesi, tropikal sarılgan bitkilerin gösterdiği çeşitlilikler, her Galapagos adasında farklı bir ispinoz kuşunun gelişmiş olması ve diğer sayısız gözlemler örnek olarak gösterilebilir. Lewontin’e göre üçüncü sarmal, canlı ile içinde yaşadığı ortam arasında mevcut, her biri diğerinin oluşmasını sağlayan diyalektiktir.

Bence Lewontin’in bu buluşu son derece mantıklı bir çıkarsamadır. Canlıların en büyük özelliği çevrelerine uymalarıdır. Canlılar sadece molekül ve atomlardan oluşmuş varlıklar değillerdir. Uygun koşullar olmadan bu moleküller bir araya gelerek, canlı hücreye dönüşmüş olmamalıdırlar.

Canlı hücrelerin çoğalmaları, fonksiyonlarını yapabilmeleri, yaşamlarını belli bir zaman sürdürebilmeleri için genlerinin yanı sıra bazı dış etkenlere de gereksinimleri vardır.

Başka bir deyişle, bütün öğelerini en ince ayrıntısına kadar kesin olarak bilsek de, onları bir araya getirerek canlı ve fonksiyonel bir hücreyi oluşturmamız mümkün olmayabilir. Ya da oluşan hücre dünyada mevcut diğer hücrelere benzemeyebilir.

Bu nedenlerden dolayı Lewontin’den esinlenerek ben,yaşamın, diyalektik bir fenomen olduğunu iddia ediyorum…..

Not:
Bu konuda bir kaç yorum daha yapmak istiyorum.Genler etkilerini bir vakumda veya tek başlarına gerçekleştirmezler. Görevlerini başarırken çeşitli etkenlerle tepkileşirler. Bu etkenler fiziksel de olabilir, biyolojik ve kimyasal da. Sahilde yaşayan canlılar, çok sayıda etkenlerin arasında ayrıca aynı zamanda, sürekli olarak sahile vuran dalgaların da etkisi altındadırlar. Bu yüzden denizin derinliklerinde yaşayan canlılardan oldukca farklı bazı biyolojik nitelikler kazanmışlardır. Bu canlıların almış olduğu şekilden (fenotipik niteliklerden), genler ve dalgalar birlikte sorumludurlar. Dalgalardan bir tür yardım almadan ve onlardan yararlanmadan genler tek başlarına bu ortama uyan canlıların ortaya çıkmasını, orada yaşayıp, çoğalmalarını, gelişme ve evrimlerini sağlayamazlar. Bu canlıların evrimi genlerinden çok dalgalarla ilgilidir. Zamanla artan veya azalan dalgalara uyum yapmak zorundadırlar. Bu da genlerin etkinliklerinin değiştirilmesi ile başarılır. Aslında evrim süreci genlere dikte edilen dış etkenlerdir. Hücre zarı üzerine etki yapan çeşitli etkenlerin, bazı mekanizmalarla çekirdeğe ulaşan sinyallere dönüştüğü ve bu sinyallerin genleri etkilediği tahmin edilmektedir. Ortama uyum ve zamanla evrimleşme, bu sinyallere uygun yanıtların verilmesi ile başarılıyor olmalıdır.

Dünyadan daha büyük veya daha küçük bir gezegende ortaya çıkacak yaşamda canlıların alacağı şekil ve nitelikler, dünyadaki canlılardan çok farklı olacaktır. Canlılar yer çekiminden, rüzgardan, kozmik ışınlardan, iklimlerden, yerel topoğrafiden ve daha yüzlerce, hatta binlerce değişgenden önemli ölcüde etkilenmektedirler. Hem sülfürlü kaynar sularda (volkan ve gayzerlerde), hem de kutuplarda yaşayan bakteriler vardır. Bize göre bu aşırı ortamlar bu bakterilerin yaşadığı, üreyip çoğaldığı ve geliştiği normal koşullardır. Onların değişmesi durumunda bakteriler oralarda artık yaşamlarını sürdüremeyecekler ve yok olacaklardır.

Genel olarak canlılar, özel olarak insanlar birkaç bencil genin ürünü değillerdir. Yaşam çok sayıda değişgeni olan diyalektik bir fenomendir.

Her na kadar yaşamı dört döneme ayırarak incelediysem de, gününüzde yaşamın başlangıç senaryosunu ve kronolojik sırasını kesin olarak bilmek olanaksızdır. Çünkü her süreç kendinden sonrakilerle birlikte ve içi içe gelişmis, onlarla birlikte evrime uğramıştır. RNA ve proteinler arasındaki ilişkiler orijinalitelerini yitireli aradan muhtemelen 3 milyar yıl geçmiştir. DNA, RNA’dan kaynak almış olmalıdır. Bence bunun aksi düşünülemez. Çünkü ortada DNA’ya benzeyen bir molekül varken, DNA’nın kendini başka moleküller aracılığı ile sentez etmesi pratik bir çözüm değildir. Bu çıkarsamadan hareket ederek RNA’nın daha önce geldiğini ileri sürebiliriz. Yaşam öyle bir zamandan geçmiştir ki RNA hem genetik şifreyi taşıyan, hem onunla protein sentez eden, hem de kendini kopyalayan bir polimer olarak varlığını sürdürmüştür. Bu zaman ve mekan için RNA dünyası deniyor. DNA’nın ne zaman dünyaya geldiği meçhuldür. Ama bu gözlem, bu ilginç durum hakkında hiç bir şey söylenemez, mantıklı çıkarsamalar yapılamaz demek de değildir. RNA nasıl olduysa kendi benzeri çifte sarmal bir polimere dönüşebilmiştir. Koşullar bir hücrenin böyle davranmasını gerekli kılmıştır. Ya da bu moleküler aparatusa sahip olan ilk hücre bir avantaja sahip olmuştur. Bu avantaj ne olabilir? RNA sorumluluklarının bazılarından kendini soyutlayarak asıl görevi olan protein sentezine konzantre olmaya başlamış ve bu arada üç ayrı aileye özelleşmiştir. Mesenger RNA, transport RNA ve ribozomal RNA.. Buna benzer bir mekanizma ile hücre içinde sentez edilen moleküller görev bölümü yapmış ve hücre çok daha sofistike bir strüktür kazanmıştır. DNA sentezi olayı, hücre çoğalması ve protein sentezi süreçlerinin de giderek karmaşıklaşmasına neden olmuş olmalıdır. Bu da canlıların giderek karmaşıklaşması sürecinin başlangıcını simgelemiş olabilir.

Hayvanların ilginç bir başlangıcı vardır. Bu başlangıç son derece ani olduğundan bir patlama ile özdeş tutulur ve “Cambrian Explosion” olarak isimlendirilir. Takriben 570 milyon yıl önce vuku bulmuştur. Bu dönem sırasında hayvanlarda bugün mevcut bütün vücut planları ve fazlası ortaya çıkmıştır. Kambrium patlamasında, 550 milyon yıl sonra insanların da yararlanacağı vücut planı, “pikaia” denen bir chordate tarafından temsil edilmiştir. Pikaia omurgalı bir hayvandır. Omurgası kıkırdaktan bile ilkel, jeloya benzer bir dokudan ibarettir. Bu dokunun yerini zamanla önce kıkırdak sonra kemik almıştır. Kıkırdak bazı hayvanlarda hala mevcuttur. Sanırım köpek balıklarında ve diğer bazılarında omurga kıkırdaktan ibarettir.. İlginç olarak insanların vertebrasından arada bir chordoma (kordoma) denen malign tümörler çıkar. İnsanlarda bile bu antik doku, ilk ortaya çıktığı pikaia daki şekli ile bir bakiye olarak varlığını sürdürmektedir. Buna bakiye demek doğru olmayabilir. Belki de bir görevi ve önemi bile vardır.. Neyse.. Konuyu dağıtmadan sadede gelmek istiyorum..

Bana göre RNA dünyasından DNA’lı dünyaya geçiş, işte bu Kambrian patlaması öncesinde vuku bulmuştur. Prekambrian dönem hakkında bilinenler çok azdır. Ama bu dönem fosillerinin yakından incelenmesi (Tomatian;Rusyada ve Ediacaran;Avustralyada, faunalar) çok hücreli yaratıkların giderek karmaşıklaştığını ve Kambrian döneminde aniden genişleyerek yayıldığını telkin etmektedir. Bence ilk DNA Kambrian patlamasından 700 miyon ile bir milyar yıl önce arasında bir zamanda sentez edilmiş olmalıdır.

Şimdilik burada durayım.. Konu ilginç ve bilinmezliklerle dolu.. Bu konuda kesin yorumlar yapmak da zor.. Yine de insan bu konularda spekülasyon yapmaktan kendini alamıyor..

HACI

SİHRE İNANIR MISINIZ?

Sihir ve sihirbazlık konusunda Arthur C. Clarke’ın veciz bir tümcesi vardır...

Yeterince ileri her teknoloji sihirbazlıktır.
Magic is any sufficiently advanced technology…

Doğanın biz insanlara yansıttığı yüzü, hiç kuşkusuz, sihirlerin en görkemlisidir. Doğanın gizemi onun muhteşem teknolojisinde gizlidir. Sihre inanmadan onları çözmek mümkün değildir. İnsanlar sihre inanmak zorundadırlar. Çünkü yalnız sihre inananlar doğanın sırlarına ulaşma ve onları çözme olanağına sahiptirler. Diğerleri onları izleyecek ve çok arkadan geleceklerdir. Sihre inanmayanlar için doğanın gizemi doğa üstü ve ötesi fenomenlerinde saklıdır. Bu bağlamda sihir, bilim demektir. Bilimin sihri doğanın gizemini çözmeye yöneliktir.

Bu sihrin gücü azdır ama, giderek artmaktadır. Doğa artık bilime direnmekte güçlük çekmekte ve sırlarını yavaş yavaş ifşa etmeye zorlanmaktadır. Bilim doğanın görkemli teknolojisi ile amansız bir mücadele içindedir. Amaç yalnız doğanın sırlarını onunla paylaşmak değildir. Aynı zamanda ona faik olmaktır.... Buluşlari ile insanlar kendi teknolojik sihirbazlıklarını ortaya koymakta gecikmemişlerdir. Artık doğaya yalnız hayranlıkla bakmamakta, aynı zamanda onu taklit de etmektedirler. Ama yine de daha sayısız doğal sihre çözüm getirmek zorundadırlar.

Çoğu kere insanların imajinasyonları geliştirdikleri teknolojinin çok önünde gezinir ve doğal olguları anlamaya, gizemlerine penetre olmaya çalışır. Girdiği gizemli dünyada sayısız sihirlerle karşılaşır insan ve onları çözmek ister. Elinde yeterince bilgi birikimi ve teknoloji olmadığı için onları, imajinasyonları ile çözmekten başka çaresi yoktur.

Ender bazı durumlarda insanın imajinasyonu her hangi bir objenin varlığını tahayyül edemez. Yine de o sihirli objeleri matematik, sayılarla mükemmel bir şekilde tanımlayabilir. Matematik, bu sihirli objeleri, fazla bir zorlukla karşılaşmadan, insan imajinasyonunu düzeyine indirebilecek kadar ilginç bir sihirbazlıktır. Bahsedeceğim konu bir imajinasyon bile olamayacak kadar sihirli bir kavramın, matematik tarafından gösterilmesinin öyküsüdür.

Öklid (Euclid) geometrisinde üç boyut vardır. En, yükseklik ve derinlik... Bu kavram geometriye 2300 yıl hakim olmuştur. Kimse bunlara dördüncü bir boyut ekleyememiş, onu tahayyül bile edememiştir. Hatta bazıları dördüncü boyutun neden olmaması gerektiği konusunda kitaplar yazmış, bildiriler yayınlamışlardır. Dördüncü boyutun varlığı politik olarak da yanlıştır. Bu boyutu düşünmek ve üzerinde ahkam kesmek nerdeyse bir suçtur. Kendi zamanlarının büyük beyinleri dördüncü boyutu şeytanın oyunu olarak ilan etmişler ve konu ile iştigal edenleri bilime ihanetle suçlamışlardır. Bütün bu hezeyanlar bir yaz günü, 1854 yılının 10 Haziran’ında aniden durmak zorunda kalmışlardır. O gün Georg Bernhard Riemann’ın önderliğinde üst boyutlarla ifade edilen yeni ve çok daha sofistike bir geometri doğmuştur. O günden sonra artık üçgenin iç açılarının toplamı 180 derece olmak zorunda değildir. Parelel çizgiler birbirlerini kesebileceklerdir. İki nokta arasındaki en kısa mesafe düz çizgi değildir. Öklid geometrisi Riemann’ın zarif bir jestiyle dama atılmış, yerini Riemann’ın geometrisine terketmiştir.

Riemann’ın dördüncü boyutu kafasında nasıl canlandırdığını bilmeye olanak yok. Ama onu matematiksel olarak ifade etmede hiç zorlanmadığı da kesin. Riemann bunu eğlence veya meşgale olsun diye de yapmıyor. Öklid geometrisine meydan okumanın bazı pratik yararları olacağını da düşünüyor. Hatta fizikte bir devrim başarabileceğine inanıyor. Son zamanlarda giderek zayıflamasına ve sinirlerinin bozulmasına rağmen, elektrik ve manyetik güçlerin, tek bir gücün farklı manifestasyonları olması gerçeğinden hareket ederek, onların doğası üzerinde araştırmalar yapmaya başlıyor. Riemann’ın kafasında çok farklı bir güç kavramı oluşmaya ve güçlerin doğası hakkında ilginç bir kuram geliştirmeye başlıyor. Önce düz bir kağıt üzerinde yaşamakta olan iki boyutlu bir yaratığı imgeliyor. Daha sonra bu iki boyutlu yaratığı buruşuk bir kağıt üzerine koyuyor.... İki boyutlu yaratığın bu buruşuk (üç boyutlu) kağıt üzerinde nasıl yaşayacağını ve onun nasıl imgeleyeceğini düşünüyor. İki boyutlu yaratığın içinde yaşadığı üç boyutlu ortamı öyle algılayamayacağını ve yine iki boyutlu olarak görmeye devam edeceğini anlıyor. İki boyutlu yaratığın bu üç boyutlu obje üzerinde düz bir çizgi üzerinde hareket ederken, gizli bir gücün etkisi altında sağa ve sola doğru yönlendirildiğini gözlemleyeceğini düşünüyor. Bu gücün geometrinin doğasından kaynak aldığı sonucunu çıkarıyor.

Daha sonra dört boyutlu bir ortamda yaşayan ve dördüncü boyutu algılayamayan üç boyutlu bir yaratığın, dördüncü boyutu algılayamaması gerektiği sonucuna varıyor. Evrenin eğrilmiş, büzülmüş olduğunu bizim farketmediğimiz gerçeğini düşünüyor ve şu ilginç sonuca varıyor:

Elektrik, manyetizma ve çekim güçleri, içinde yaşadığımız ve yalnız üç boyutlu olarak algıladığımız evrenin, dört boyutlu bir buruşmuş şeklinden başka bir şey değildir. Biz dördüncü boyutu algılayamıyoruz. Çünkü biz yalnız üç boyutu algılamak üzere proğramlanmışız... Öyleyse bu güçler mevcut üç boyutlu geometrinin distorsiyonundan başka bir şey değil...

Bu müthiş çıkarsama bugün kuramsal fiziğin en dominan temalarından biridir. Doğal yasaları dört ve ötesi boyutlarla açıklamak çok daha kolaydır. Bu yasaların bir üst boyuttan kaynak alıp, bizim algıladığımız boyutlara yansıması , güçlerle ilgili sorunların birçoğunun kolaylıkla çözülmesini sağlayacaktır. Düşlerinin peşinde koşan insanlar kuralları da kendileri tasarımlayacaklardır. Rüya görürken eski kurallara uyulmamalıdır. Ama bu yaklaşım, bu açıklamanın bir fantazi olabileceği olasalığını da artıracaktır.
Riemann’da böyle yapmış, düşlerinin peşinde koşarken yeni bir geometri yaratmıştır. Riemann, Pitagor teoreminden yola çıkmıştır. Bu teoreme göre, dik üçgende kısa kenarların karesinin toplamı, uzun kenarın (hipotenusun) karesine eşittir. Bunu matematiksel olarak şöyle ifade edebiliriz..

a2+b2=c2

Bu teoremi üç boyutlu evrene uygularsak ne olur?
Bir küp alalım. Üç bitişik kenarların karelerinin toplamı, köşegenin karesine eşittir..
Kenarlar a, b ve c olsunlar.. Köşegen ise d.......

a2+b2+c2=d2

Boyutları artıralım ve teoremi tekrar sayılarla ifade edelim. Her ne kadar bu boyutları imgelemek mümkün değilse de, onları sayılarla ifade etmek mümkündür ve çok kolaydır. Bütün yapılacak boyut sayını N olarak nitelendirmektir. N her sayı olabilir.

Köşegeni “z” olan, çok boyutlu bir küp imgeleyelim. İmgeleyemiyorsak da varlığını kabul edelim. Pitagor teoremini bu küpte nasıl ifade edebiliriz..

a2+b2+c2+d2+...........=z2

İnsan beyni çok boyutlu bir küpü tahayyül edemese de, onunla ilgili hesapları yapabilmektedir. Matematiğin sihirli dünyasında birbirlerine sıkı sıkıya sarılmış çok sayıda boyut, büyük bir coşku içinde eşlik ettikler müziğe ayak uydurarak dans etmektedirler. O sihirli evrende herşey mümkündür...

Görüldüğü üzere matematik, sayısız boyutlu bir objenin varlığını bize sayılarla demonstre edebilmektedir. Bu durumda dördüncü boyutu ve diğerlerini reddetmek mümkün müdür? Çok boyutlu bir obje var olabilir mi? Çok boyutlu bir obje var olamaz. Buna eminiz. Ama yüz boyutlu bile olsa bir küp matematiksel olarak kolaylıkla ifade edilebilir. Ama belirtilen nedir? Aslında ifade edilen imgelenmesi olanaksız bir fantazi objedir. Kendisi yoktur. Ama onun matematiksel tanımı vardır. Başka bir deyişle kendisi yoktur ama, ruhu vardır. Kendisi somut olarak asla var olamayacaktır. Bazı sayılar ve formüllerle ifade edilen soyut bir sembol olarak kalacaktır. Pitagor teoreminin çok boyutlu bir obje için uygulanabilir olması, çok boyutlu objelerin varlığı için yeterli bir neden değildir. Bu şekilde algılanan çok boyutluluğu bir yanılsama veya artefakt olarak kabul etmek gerekmektedir.

Bu ilinç soruna başka bir açıdan da yaklaşabiliriz. Objelerin boyutlarının üçle sınırlandığını kabul edelim ve onları dört veya daha fazla boyutlu bir ortamda düşleyelim. Yani objeler üç boyutludurlar ama, içinde bulundukları ortamda boyutlar üçten fazladır. Böyle bir ortamda canlılar yalnız üç boyutu algılayacaklardır. Algılanamayan boyutların önemi nedir? O boyutlar algılanan boyutlardaki fizik yasalarını mı dikte ettirmektedirler? Daha başka ne önemleri olabilir? Bazı hayvanlar o boyutları algılayablilirler mi? Göçebe hayvanlar yollarını o boyutlar aracılığı ile mi bulmaktadırlar. Bazı hayvanların yaşamında o boyutların özel bir yeri ve önemi mi vardır? Kuramsal olarak bütün bu olasalıklar mümkündür.

1919 yılı Nisan ayında Einstein o zamana kadar ismi meçhul bir matematikçiden nefesini kesen ilginç bir mektup alır. Theodr Kaluza kısa mektubunda Einstein’a elektromanyetizma ile ilgili sırları çözebilecek bir kuram teklif etmektedir. Kaluza Einstein’ın çekim kuramı ile, Maxwell’ın ışık teorisini beşinci boyutta birleştiren bir kuram geliştirmiştir. Üç fizik boyut ve zamanın üstünde beşinci boyut vardır. Ve o elektromanyetik güç o boyutla ilgilidir... Kaluza kendisinden önce bu konu ile ilgilenen Riemann gibi, ışığın beşinci boyutun dalgalanmasından ortaya çıkan bir fenomen olarak kabul etmektedir. Diğerlerinden farklı olarak Kaluza, sayılarla çok mantıklı bir şekilde ifade edilen bir kuram ortaya atmıştır.

Einstein bu yazı üzerinde iki yıl kafa patlatmış ve sonunda önemli bir makale olduğuna ve yayınlanması gerektiğine inanarak, “Sitzungsberichte Preussische Akademie der Wissenschaften” mecmuasında “On the Unity Problem of Physics” başlığı altında, yayınlamasını sağlamıştır. 1926 yılında İsveçli matematikçi Oskar Klein tarafından yeniden elden geçirilen kuram bundan sonra Kaluza-Klein kuramı olarak bilinir.

SİHİRLİ BİR KAVRAMIN ÖLÜŞÜ VE YENİDEN DİRİLİŞİ...

Kaluza-Klein kuramı ortaya atıldığında güçlerin doğası bilinmiyorlardı.. Kısa zaman sonra yalnız iki değil, dört gücün olduğu anlaşıldı. 1930'lu yıllarda Elektromanyetizm ve çekimin yanı sıra, atom içinde gizli, kuvvetli ve zayıf nükleer güçlerin de olduğu anlaşıldı. Daha da ötesi, elektromanyetik gücun kaynağı bulundu. Çekim dışında bütün güçler atomdan kaynak alıyorlardı. Bu durumda Kaluza-Klein kuramı artık varlığını sürdüremezdi.. Güçleri başka boyutlardan üç boyutlu evrene yansıyan etkiler olarak kabul etmek, evrene ilahi bir müdahale şeklinde yorumlanabilirdi. Nitekim Tanrı'nın varlığına inananlar, Big Bang'e de inanıyorlar, başka boyutlara da.. Şeytana da, melekler ve azraile de. Onları için zebaniler de bir gerçek, cebrail ve huriler de.......

Dört boyutlu bir cisim gördünüz mü? Görseniz tanıyabilir misiniz? Cisimlerin fizik nitelikleri vardır. Boyutları onların niteliklerinden biridir. Ağırlıkları vardır. Diğer cisimlerle tepkileşmeleri vardır. Şimdiye kadar yapılan deneylerin hiç birinde dördüncü bir boyutun varlığını düşündürecek fiziksel fenomenlerle karşılaşılmamıştır.

Öyle ise dördüncü boyut yoktur.

Dört boyutlu bir objenin varlığı ile, dört ve üstü boyutların varlığı arasında bir ilişki olmayabilir.. Evet.. Yanlış okumadınız.. Dört ve üstü boyutlu bir obje olmayabilir ama, kuramsal olarak dört, ondört, bindört boyut olabilir.. Bu ikisi farklı kavramlardır. En azından ben onların farklı kavramlar olduklarını düşünüyorum. Zaten Kaluza ve Riemann da öyle düşünüyordu. Tabii Rieman bir adım öteye gitmiş ve dört boyutlu objeyi matematiksel olarak demonstre bile etmişti. Kaluza ise üç boyutlu evrenin buruşuk bir kağıt gibi, dört boyutlu bir evrende var olduğuna inanıyordu... Biz dört boyutlu bir evrende yaşıyorduk ama, yalnız üç boyutun farkında idik. Tabii bu kuram güçlerin kaynağı anlaşıldıktan sonra kendi üstüne çöktü...

Son zamanlarda hyperspace kavramı yeniden canlandı ve 10, 25 veya daha çok boyutun olabileceği olasalığı üzerinde sayısız makaleler yazılmaya başlandı. Ben onlara gülüp geçmekle yetiniyorum ama, çağımızın en ünlü fizikçileri nedense onlara artık gülmüyor.. Bu boyutların görünmemesi bilim adamlarından bazılarını susturmaya yetmiyor. Çok boyutluluk kazandığı momentum yüzünden aldı başını gidiyor. İnsan mantık ve sağ duyusu ile duracağa benzemiyor. Son yüzyıl içinde çok boyutluluk ilahi nitelikler kazandı. Artık önüne gelen onlardan bahsediyor ve onlar hakkında popüler bilim kitapları yazarak, paraları cebe indiriyor. Popüler bilimin para yapılan bir matahı oldu, hyperspace... Popüler bilim sonunda, geçici olarak da olsa, Tanrı'yı buldu.. Ama bu Tanrı'nın da fazla yaşayacağını sanmıyorum. Bence bu Tanrı daha doğmadan öldü...

Hyperspace kavramının popülarite kazanmasının nedenini quantum fiziği ile ilgili sihirbazlıkların bilimi etkilemesinde aramak yanlış olmaz. Yapılan gözlemleri bilimsel olarak açıklamak arzusu insanlarda önü geçilmez bir tutkuya dönüştü. Quantum mekaniğinde yapılan ilginç ve nerdeyse ilahi boyutlara ulaşan gözlemler sonunda bilim adamlarının imajinasyonunu da etkilemeye başladı ve onların sapkın düşüncelere yönelmesine neden oldu. String kuramı boyut sayısını 25'e kadar çıkardı. Hatta daha çok boyut olabileceği üzerinde tartışmalar yapılmakta.. Neden olmasın? Boyut sayısı neden dört, ondört, bindörtle kısıtlansın. Neden sonsuz olmasın?

Bu boyutların algılanamaması ve ölçülememesi de bir sorun oluşturmuyor artık. Ne gam! Sorun bu mu? Onun da üstesinden gelmek zor değil.. Bu boyutlar o kadar küçük ki, bir protondan bile milyarlarca kere milyar kere küçük. Planck kalınlığında.. O da ne demekse. Evrendeki en küçük birimler için Planck mesafesi, Planck zamanı gibi terimler kullanılır. Mevcut en küçüğü ifade etmek için....
İnsanların merakı ve olguları açıklamak arzusu, en akıllılarının bile bir noktada kafayı yemesine neden oluyor. Kafayı üşütmeye başlıyor bilim adamları. Olmayan şeyleri görmeye ve haklarında uzun kitaplar ve yazılar yazmaya başlıyorlar.. İnsanların hiç bir zaman varlıkları kanıtlanamayacakları ve varlıkları hakkında en ufak bir ip ucunun olmadığı fantaziler üzerinde bu kadar zaman kaybetmelerinin başka ne gibi bir nedeni olabilir mi dersinz?

Tanrı kavramı nereden çıktıysa, hyperspace kavramı da oradan çıkıyor. Bilim Tanrı'yı arıyor ve bulduğunu sanıyor..

Ne ilginç..........

HACI

ANTROPİK İLKE

Anthropic Principle...

Antropik ilke terimi 1973 yılında Copernicus’un 500’üncü doğum yıldönümünu kutlamak üzere Polonya’da yapılan bir toplantı sırasında İngiliz fizikçisi Brandon Carter tarafından ortaya atılmış ve hızla popüler olmuştur. Carter bilim adamlarının dikkatini o zamana kadar gözden kaçan ilginç bir yaklaşıma çekmiştir. Bu kavrama veya yaklaşıma göre dünyada yaşamın olabilmesi için bazı fiziksel değerlerin son derece dar sınırlar içinde kalması gerekmektedir. Yapılan hesaplar bu değerlerin şimdikinden çok az farklı olması durumunda bile, dünyada canlıların ortaya çıkmasının mümkün olamayacağını göstermektedir. Görünüşe göre canlılar varlıklarını son derece hassas bir dengeye sahip ve ince bir şekilde ayarlanmış olan bu fiziksel değerlere borçludur. Evren sanki onların ve insan bilincinin ortaya çıkmasını sağlamak için bu şekile tasarımlanmıştır.

Hristiyan din adamlarına göre anthropic principle, Tanrı’nın var olduğunun insanlığa müjdesidir. Bu fiziksel değerler o kadar dar sınırlar içinde tutulmuşlardır ki, en ufak bir sapma yaşamla asla bağdaşmayacaktır.

Bu değerler nelerdir?

a. Çekim gücü elektromanyetizmadan 10^39 kere daha zayıftır. Çekim elektromanyetizmadan 10^33 kere daha zayıf olsaydı, yıldızların yoğunluğu bir milyar kere daha az olacak ve yıldızlar yakıtlarını bir milyon kere hızlı tüketeceklerdi….
b. Zayıf nükleer güç, çekimden 10^28 kere daha güçlüdür. Bu güç biraz daha az olsaydı, evrendeki bütün hidrojen, helyuma dönüşürdü. Su ortaya çıkmazdı…
c. Kuvvetli nükleer gücün yüzde 2 az olması durumunda proton ve dolayısıyla atom oluşamazdı.
d. Protonla nötron arasındaki kütle farkı bir elektronun kütlesinin iki katıdır. Bu fark olmasaydı atomaltı zerrelerin hepsi ya proton ya da nötron olurdu. Atom oluşamazdı.
e. Karbon elementinin sentezi ve diğer elementlerle bağlar kurması için kuvvetli nükleer gücün, elektromanyetik güce oranı şimdiki gibi olmalıydı. En ufak bir sapmada bu mümkün olamazdı.

Copernicus insanı evrenin merkezinden uzaklaştıran müthiş bir bilim adamıdır. İroniye bakın ki onun doğum yıl dönümünde bir fizikçi insanı tekrar evrenin merkezine yerleştirmeye çalışmaktadır. Yahudi-Hristiyan’lar bu yaklaşımı son derece benimsemişler ve evrenin bir tasarımcısı ve yaratıcısı olduğu görüşünün kanıtı olarak kabul etmede gecikmemişlerldir. Bizim cahil Müslüman’lar, Harun Yahya aracılığı ile, ancak son yıllarda bu görüş üzerinde fikir yürütmeye başlamışlardır.

Allah evreni bilerek mi bu şekilde tasarımlamıştır? Bütün bunların anlamı nedir?
Antropik demek insanla ilgiliı demektir.

Üç türlü antropik ilke vardır.

1)Zayıf Antropik ilke: Buna göre evrendeki fizik değerler karbon bazlı canlıların ortaya çıkması için ayarlanmıştır. Daha derin bir anlamı yoktur.
2)Güçlü antropik ilke: Evren içinde entel olan ve olmayan karbon bazlı canlıların yaşaması için yaratılmıştır.
3)Nihai (en son) antropik ilke ye göre, evren entel yaratıkların ortaya çıkması için tasarımlanmıştır. Onlar ortaya çıktıktan sonra yaşam artık asla yok olmayacaklardır.

Copernicus’un 500’üncü doğum yıldönümünde bilim, bir İngiliz fizikçisi olan Brandon Carter tarafından beklenmedik bir saldırıya maruz kalmıştır. Carter’a göre dünyada yaşamın ve daha sonra bilinç, entelletüalite ve zekanın ortaya çıkabilmesi için, bazı fiziksel değerlerin son derece dar sınırlar içinde kalması gerekmektedir. Bu değerlerden en ufak bir sapma evrenin şimdiki fiziksel varlığı ile bağdaşmayan çok farklı bir evrenin ortaya çıkması demektir. Bu gözlemlerden hareket eden bazı bilim adamları farklı fiziksel strüktürlere sahip sonsuz evrenlerin, multiverslerin, olduğu kurgusunu ortaya atmışlardır. Fizik-metafizik sınırında yer alan bu spekülasyonlardan yararlanan din sektörü ise, bu gözlemlerin Tanrı’nın varlığını kanıtlayan bir müjde olduğu fantazisine bütün güçleri ile sarılarak, konunun ilahi boyutlar kazanmasını sağlamışlardır…

Antropik ilke kavramı kısa bir zaman içinde hızla yayılmış ve Hristiyan doktrininde yeni bir devrimin temellerini atmıştır. Copernicus insan ve dünya merkezli anlayışı yıkarak, astronomide devrim yapan bir devdir. Onun doğum gününde ortaya atılan bu şanssız iddia onun bilimsel mirasına indirilen kaba bir darbedir.

Bu ince ayarlar neyi kanıtlamaktadır?
Multiverslerin varlığını mı? Yoksa akıllı bir tasarımcının varlığını mı?

Evren son derece büyük ve karmaşık olduğu için bir yaratıcının tasarımlayamayacağı kadar büyük bir mekan mıdır?
Yalnız bir yaratıcı mı vardır?
Yoksa yaratıcı sayısı birden fazla mıdır?

Herşeyden önce mevcut değerlerin neden dar sınırlar içinde kalmış olduklarını açıklamak gerekmektedir. Daha sonra bu değerlerin değişebilir olup olmadıkları tartışılabilir...

Enerji maddeye nasıl dönüşmüştür?

Enerjinin maddeye nasıl dönüştüğünü bilmeden, bu soruları yanıtlamak olanaksızdır. Maddenin enerjiye dönüştüğünü biliyoruz ve atom reaktörleri, atom ve hidrojen bombaları ile bunu başarıyoruz. Ama henüz enerjiden madde oluşturmanın mekaniğini bilmiyoruz. Buna gereksinim de duymuyoruz. Çünkü etrafta yeterince madde mevcut. Bize maddeden çok, enerji gerekli.

Görüldüğü üzere konu birden basit bir gözlemden, son derece karmaşık bir soruna dönüşüyor. Tanrı, evrenin varlığını açıklayan teorilerden yalnız birisidir.. Tanrı kavramı ile rekabet eden daha çok sayıda kuram vardır.

Daha da ötesi, bir yaratıcının varlığı kuramı, diğer kuramlardan daha olası değil. Skeptical Inquirer’ın September/October 2004 sayısına göre, Bayes teoremi ile yapılan hesaplamalar doğaüstü bir yaratılışın daha olası olmadığını ortaya koymuştur.

Bu durumda antropik ilkeyi reddetmekten ve gözlemleri mantıklı bir şekilde aşağıdaki gibi açıklamaktan başka yapacak bir şey yoktur.

Fizik değerlerinin dar sınırlar içinde kalması canlıların ve insan gibi entellektüel yaratıkların ortaya çıkması için gerekli koşulların akıllı bir yaratıcı tarafından tasarımlanması demek değildir. Bu değerler böyle oldukları için canlılar vardırlar. Bu değerlerin onlar için tasarımlanmış olduğu iddiası temelsizdir. Bu değerlerin neden böyle olduklarını bilmeye olanak yoktur. Çünkü enerjinin maddeye nasıl dönüştüğü bilinmemektedir. Bu değerlerin başka türlü olmasına da olanak yoktur. Çünkü o zaman o değerlerin neden farklı olduğunu sorgulayabilecek entellektüel bir yaratığın ortaya çıkması mümkün değildir.

Fiziksel değerlerin farklı olduğu başka evrenler var olabilir mi?

Bu soruyu da kesin olarak yanıtlamak mümkün değildir. Bu konuda bilinen hemen hiç bir şey yoktur. Dolayısıyla multiversler spekülasyon olmaktan bile ötede yer alan fantazilerdir. Fantazilerin bilimde yeri yoktur.

Bütün bunlara rağmen bilim son zamanlarda giderek metafiziğe doğru kaymakta, ünlü ve değerli bilim adamları kendi fantazileri ile bilimi zenginleştirmektedirler. Bunun temel nedeni bilim adamlarının yapılan gözlemleri açıklamada güçlük çekilmesinden yararlanarak ün ve para peşinde koşmalarıdır. Din de, bilimi yakından izlemekte ve her seferinde yapılan gözlemlerin açıklanamamalarından yararlanarak, Tanrı’nın varlığının kanıtlandığını ileri sürmektedir.

Her ilginç ve şaşırtıcı gözlemde Tanrı’yı aramak ve bulmak yeni değildir. İnsanlık Tanrı’yı binlerce yıldır aramakta ve her seferinde bulmaktadır. Bulunan bu Tanrı, hemen her seferinde, tekrar bulunmak üzere, yok olmaktadır. İlerde bilim Tanrı’nın varlığına işaret eden daha sayısız gözlemler yapacaktır. Sürekli bir Tanrı arayışı içinde olan insanlık, bilimin yaptığı gözlemleri ilahi bir tasarımcının varlığı ile açıklamaktan asla yorulmayacakdır…

HACI

CANLI YARATIKLAR CANSIZ VARLIKLARDAN ÇIKMIŞLARDIR.

Doğa kendisi ile ilgili anıların çoğunu bilgi olarak kaydeden fiziksel bir yapıya sahiptir. Onları kaydedecek eli, kolu ve aklı yoktur belki ama, Big Bang’den beri geçerli anılarını saklamada yararlandığı bazı kurallara sahiptir. Onlara sadık kalarak, arkada bıraktığı hemen her anını, onları yakından incelemek isteyen akıllı yaratıklara bilgi şeklinde ifşa edebilmektedir. Evrenin biz insanlardan uymamızı istediği tek koşul, kendi tasarımladığı oyunu, O’nun kuralları çerçevesi dışına çıkmadan oynamamızdır. Buna biz bilimsellik diyoruz. Doğayı inceleyen insan aslında kendini ve geçmişini de incelemektedir. Doğa ile ilgili her şey aynı zamanda insanın kendisi ve geçmişi ile de ilgilidir. İnsan doğanın bilincidir. Evren, ortaya çıkışının 14’üncü milyar yılında insanı yaratarak, onda bilince kavuşmuştur. Yalnız kendisini farketmekle kalmamıştır, evren. Aynı zamanda kendisini yakından tanımaya ve bazı ilkeleri yakından izleyerek kendi geçmişini de öğrenmeye başlamıştır….

İnsanı içinden çıktığı canlı ve cansız kaynaklardan soyutlayamayız. Bunu yaptığımız an bilimsellikten uzaklaşırız. Bu yaklaşım kör bir sondur. Bizi hiç bir yere götürmez. Saptığımız çıkmaz sokakta evren, insanlar ve canlılar hakkında doğru ve yararlı hiç bir sonuca varamadan kaybolur, gideriz.

Kendimizi gerçekten tanımak istiyorsak yalnız diğer canlı yaratıkların değil, cansız varlıkların da devamı olduğumuzu kabul etmek zorundayız. Bu ilginç gerçeği kabul etmemek mümkün değildir. Çünkü bunları reddetiğimiz an, kendimizle ilgili gizeme çözüm getirecek yoldan sapmışız demektir.

Yaşamımızın başlangıcını Big Bang’de ve yıldızların merkezindeki fırınlarda aramak, onun Tanrısal bir emirle başladığını iddia etmekten çok daha yararlıdır. Hatta diyebilirim ki, bu yoldan en ufak bir şekilde sapmak, yalnız kendi geçmişimizi değil, bütün evrenin ortaya çıkış nedenlerini yanlış yorumlamak demektir….

İnsan olarak, canlı olarak, cansız madde olarak birer yıldız tozu olduğumuzu ihmal edemeyiz. Birçoğumuz için bu mütevazi başlangıç, kabul edilemeyecek kadar onur kırıcı bir durumdur. Onurumuzu hayvanlara ve cansız maddelere empoze edecek kadar kibirliyizdir. Onların devamı olduğumuz gerçeğini hasır altı etmek için katetmeyeceğimiz mesafe, uydurmayacağımız yalan yoktur. Gururumuzu gıdıkladığına inandığımız o yalanların bizleri bir düş alemine sürüklediğini ve oradan kurtulmanın ancak kendi sapkın kibirimizden kurtulmakla mümkün olabileceğini ihmal etmemeliyiz. Doğa içindeki yerimizi doğru olarak değerlendirmek için buna mecburuz.

İnsan hayvanların devamıdır. Hayvanlar ise diğer hayvanların... Onlar da cansız maddelerin....... Cansız maddeler diğer cansız maddelerin devamıdır. Onlar da diğerlerinin.... Öyle ise hiç çekinmeden iddia edebiliriz ki, canlı cansız hepimizin ortak bir başlangıcı vardır ve o Big Bang’dir. Cansız maddelerin bir araya gelerek canlıları oluşturamayacağını iddia eden görüş, insan yaşamına bir anlam getirmede ve canlılığın gizemini çözmede değersiz bir yaklaşımdır. Bu yaklaşım öyle düşünenleri çıkmaz bir sokağa götürecektir. Yalnız yanlış değildir bu görüş. Aynı zamanda insan entellektüalitesine karşı kaba, çirkin, hatta iğrenç bile diyebileceğim bir müdahaledir.

Yalnız tek bir gerçek vardır ve ona ulaşacak yol bilimselliktir.... Nihai gerçek bu yoldan yapılacak en ufak sapmalara karşı bile son derece duyarlıdır. Arada bir yanlış bir patika izlenecek ve çıkmaz bir sokağa sapılacaktır. Oradan hemen uzaklaşarak, bizi peşine düştüğümüz nihai gerçeğe götürecek ana yola geri dönmemiz gerekmektedir. Bu süreç sırasında yolumuzu aydınlatacak ışık ilahi değildir. Somut ve katı bilimsel kurallardır.

Canlılarda vital force denen bir gücün, bir tür ruhun olduğu 19’uncu yüzyıla kadar ulaşan ve orada kaybolan bir kavramdır. Hücrelerin çekirdekleri dışında sahip oldukları jelatinimsi madde için yakın zamanlara kadar protoplazma terimi kullanılırdı. Proto ilk ve öncü demektir. Protoplazma’nın yalnız canlılarda olan bir madde olduğuna inanılırdı. Şimdiye kadar yapılan bütün araştırmalarda, protoplazma denen oluşumun yalnız cansız atom ve moleküllerden ibaret olduğu anlaşılmış ve bu terim artık kullanılmaz olmuştur. Onun yerini alan yeni terim sitoplazma’dır. Hücre plazmasıdır, yani.

Canlıların yalnız cansız atom ve moleküllerden oluştuğu anlaşıldıktan sonra biyoloji bilimi dev adımlarla ilerlemiştir. Günümüzde tıp insanlığa her geçen gün biraz daha yararlı olmaktadır. İlahi bir gücün araştırılması zaman ve maddi kaynakların kaybına neden olacaktır. Hem bu gücün araştırılacağı bir yöntem bilinmemektedir.

HACI

ZAMAN

ZAMAN-1

Zaman, geçen, kullanılan, asla tüketilip yok edilemeyen, hep var olan, biriken, sayılabilir ve hesaplanabilir bir değer ve kendi dışında yer alan obje, süreç ve olgulara anlam veren, bir kavramdır. Tek başına mevcut değilidir. Olsa bile ölçülemez. Bir referansa gereksinim gösterir. Bir başlangıcı vardır. Dolayısıyla bir de sonu olmalıdır. Dayandığı referans somut bir nesne ile ilgili bir hareket de olabilir, bölünme, parçalanma, büyüme, genişleme, ortaya çıkma, yaratılma gibi herhangi fiziksel bir olgu da…. Bir kural olarak kendi dışında fiziksel bir olguya gereksinim gösterir. O olmadan var olamaz.

Zaman ayrıca çeşitli süreçleri anlamamıza yardım eden, onlarla ilgili niteliklerden bazılarının ölçülmesinde kullanılan bir değerdir.

Tek başına var olmaması zamanla ilgili niteliklerin en ilgincidir. Tek başına bir değer değildir. Kendisine eşlik eden bir refreransı yoksa ölçülemez ve bir anlam taşımaz. Bir başlangıcı olduğundan kendinden önceki bir döneme ışık tutmaz. Tek başına bir değer ve anlam taşımamasına rağmen, her seferinde somut bir varlıkla birlikte açığa çıktığı için, algılanmasa ve gözlemlenmese bile, her zaman var olduğu ileri sürülebilir. Birlikte ortaya çıktı madde veya enerji ile yakından ilgili olması, onun yapısının bir öğesi olduğu izlenimini uyandırmaktadır. Bu gözlemler zamanın çıktığı kaynağın iyi bilinmediğini göstermektedir. Yine de diyebiliriz ki maddenin ortaya çıktığı an, zamanın başladığı andır. Zaman ve madde aynı anda ve birlikte yaratılmış olmalıdırlar. Zamanın daha önce mevcut olması anlamsızdır. Çünkü varlığını daha önce gözlemlemek mümkün değildir. Zamanın madde ile sıkı bir ilişki içinde olduğu kesindir. Ayrıca zaman, kendisinden sonra yaratılan diğer varlıklarla da yakın bir ilişki içinde olmalıdır. Onlardan biri uzaydır ve Big Bang’den 300 bin yıl sonra evrenin şeffaflaşması süreci sırasında açığa çıkmıştır. Zaman ışıkla, daha doğrusu ışık hızı ile de yakından ilgilidir.

Enerjinin maddeye dönüştüğü Big Bang, zamanın başladığı anı simgeler. Big Bang zamanın doğduğu sıfır noktadır. O andaki uzay yöresi sıfır genişliktedir.

Einstein’a göre zaman görelidir. Büyük cisimlerin yakınlarında zaman yavaşlar. Kara deliklerde çok yavaş geçmeye başlar. Durduğu bile söylenir. Einstein kara delikleri bilmiyordu. Genel görelik kuramına göre zaman büyük cisimlerin, örneğin dünyanın, yakınlarında yavaşlamalıdır. Bunun nedeni ışığın enerjisi ile frekansı (saniyedeki dalga sayısı) arasındaki ilişkidir. Enerji ne kadar büyükse, dalga sayısı da o kadar yüksektir. Işık dünyanın çekim alanında yukarı doğru hareket ederken enerji kaybetmekte ve frekansı düşmektedir. Yani ışık dalgaları arasındaki mesafe uzamaktadır. Yukardakilere göre dünya yüzeyinde vuku bulan olaylar biraz daha uzun zaman almaktadır.

Einstein’ın bu tahmininin doğruluğu, 1962 yılında bir su kulesinde deneye tabi tutulmuştur. Kulenin tepesine ve dibine son derece hassas atom saatleri konmuş ve aşağıdaki saatte zamanın daha yavaş ilerlediği gözlemlenmiştir. Çeşitli yüksekliklerdeki saatlerin hızları arasındaki fark günümüzde çok önemlidir. Çünkü günümüzde birinin yerini lokalize etmek ve kaybolmadan seyahat etmek uydularla sağlanmaktadır. Genel görelik kuramının ihmal edilmesi ve hesaplara dahil edilmemesi durumunda birkaç km’lik bir hata ortaya çıkmaktadır. Görelilik kuramının hesaplara eklenmesi durumunda, yanılma payı bir kaç santimetreyi geçmemektedir.

Işık hızının belli bir sınırı vardır. Işık yaklaşık saniyede 300 bin km’den daha hızlı hareket edemez. Zaman iki referans noktası arasındaki hareketi gösterdiğinden, zamanın geçme hızı ışık hızını geçemez. Başka bir deyişle zamanın maksimum geçmem hızı ışık hızına eşittir. Her ne kadar zaman ışık hızından daha hızlı geçemez ama, daha yavaş geçebilir.

Peki aynı şeyleri ışık hızı için de ileri sürebilir miyiz? Evet. İleri sürebiliriz. Işığın en fazla gidebileceği hız saniyede 300 bin km’dir ama, daha yavaş hareket edebilir. Işık hızına bu sınırı koyan, daha doğrusu bu sınır üzerinde etkili olan etkenler nelerdir? Işık hızı neden yavaşlar? Bunlar aynı zamanda zamanı yavaşlatan etkener midir? Zamanı yavaşlatan etkenler nelerdir?
Büyük kütlelerin yakınlarında zaman daha yavaş geçmektedir. Bir insan büyük bir cisme ne kadar yakın ise onun için zaman daha uzakta olan birine göre daha yavaş geçmektedir. Kütlecekim gücü zamanı uzatmaktadır. Bu durum deneysel olarak kanıtlanmıştır.

Bütün bunların anlamı nedir? Zamanın göreli olmasının ne gibi bir önemi ve anlamı olabilir?

HACI

ZAMAN-2

Zamanın Big Bang’le başladığına değinmiştik. Big Bang sırasında bir nesne patlayıp, genişlemiş, zaman, madde ve uzay ortaya çıkmıştır. Daha da ilginç olarak Big Bang’in ilk saniyesi içinde şimdiki evrenin önemli bir kısmı da yaratılmıştır. Bu oran kimine göre binde bir, kimine göre ise yüzde 70’dir.. Hangi oranı kabul ederseniz ediniz şurası bir gerçektir ki bu muhteşem bir genişlemedir.

Bu genişleme sırasında ışık hızlı en azından 100 kere geçilmiştir. Bu nasıl mümkün olabilir? Işık hızı nasıl ve neden geçilmiştir? Bu soruların yanıtına ilerde değineceğim. Ama şurasına hemen değinmede yarar vardır ki Big Bang kuramını açıklarken karşılaşılan bazı sorunları açıklamak için evrenin bir genişleme döneminden geçmesi ve bu dönemin ışık hızından hızlı olması gerekmektedir. Bu genişleme döneminde hıza henüz bir limit konmamış olabilir. Ya da genişleyen madde değildir, uzaydır. Nedenini bilmek mümkün olmayabilir. Genişlemenin hızının bir sınırının olmamasını, maddenin daha henüz oluşmamasında da aramak mümkündür. Madde olmadığı için ışık hızı sınırı aşılmıştır. Madde hıza limit koyuyor olabilir….

Einstein’ın görelik kuramına göre madde ile enerji arasında bir ilişki vardır. Işık hızının karesinin bu ikisi arasında birleştirici bir fonksiyonu olduğunu söyleyebiliriz. Bu formülün ayrıntısı beni aşar.. Aslında Einstein’ın bu formülünü anlayan çok az bilim adamı vardır.

Einstein’a göre uzayın bir dokusu vardır. Bu doku eğilebilir, bükülebilir, katlanabilir… Uzaydaki cisimler belki de hem bu dokunun bir tür deforme olmasına neden olmakta, hem de zamanı yavaşlatmaktadırlar. Madde ile birlikte zaman katılığını kaybetmekte ve daha plastik bir nitelik kazanmaktadır. Cisimlerin uzay dokusunda yaptığı katlanmalar için geodesik terimi kullanılır. Einstein’ın görelilik kuramına göre ışık bu yoları izleyerek yayıldığı için kırılmaktadır.

Büyük cisimlerin üstünde ve yakınlarında zamanın yavaşlamasının nedeni bu olabilir mi?

Bunun doğru yanıtını bilmeye elbette olanak yoktur. Big Bang’den önce madde olmadığı ve dolayısıyla zamanın sonsuz hızla geçtiği söylenebilir. O zamanda ışık hızı gibi bir sınır da olmayabilir. Kütle bu sonsuz hızı yavaşlatmış ve zaman yavaşlayarak kendini manifest etmiş olabilir. Kütle nasıl uzay dokusunda katlanmalara neden oluyorsa, zamanı da yavaşlatmaktadır…. Bu nedenden dolayı yaratılışının ilk anlarında evren hızla genişleyebilmiştir.

Bu kurama göre zaman, kütle ve enerji arasında E=MC^2 ile belirtilen bir ilişki vardır.

ZAMAN-3

Zaman hiç kuşkusuz fizik-metafizik sınırında yer alan müthiş bir olgudur. Bu kavramın tümüyle bilimsel olduğunu söyleyemeyiz. Buna rağmen zaman, nerdeyse elle tutulacak, gözle izlenecek ve geçtiği duyulacak kadar soyut bir kavramdır. Zaman termodinamiğin ikinci yasası ile ilginç bir uyum içindedir. Yalnız bir yöne doğru geçmesi zamanın bütün esprisi ve en önemli niteliğidir. Bu ilginç konuya ilerde değineceğim.

Bilimsel açıdan bakınca zamanın ne yöne doğru aktığı önemli değildir. Zamanın geriye doğru akması ile ileriye doğru ilerlemesi arasında hiç bir fark yoktur. Einstein’ın özel görelilik kuramına göre de böyle bir fark olmamalıdır. Bilimsel kurallar geçmişi ve geleceği ayırmazlar. Bilimsel yasalar çeşitli karmaşık olgularıın icraatı sırasında değişmezler. Yani simetri bozulmaz. Bu bilimsel ilke üç harfle belirtilebilir.

C, P ve T……

C: Changing particles for antiparticles… Madde zerrelerini anti madde zerreleri ile değiştirmek fizik yasalarını değiştirmez.

P: Ayna hayali durumlarında fizik yasaları değişmez. Sağ ve sol aynı fizik yasalarına uyarlar..

T: Bütün zerrelerin yönlerinin değişmesi, ters yöne dönmesi, fizik yasalarını değiştirmez.

Fizik yasaları evrenin her yerinde aynıdırlar. Daha da ilginci, çeşitli kombinasyonlar sırasında da bilimsel kurallar değişmez. C ve P’nin veya üçünün birlikte değişmesi halinde de kurallar değişmez. Öyle ise yalnız T’nin değiştiği durumlarda da kurallar aynı kalır. Değişmez.

Yine de biz insanlar için zamanın ileri doğru hareket etmesi ile geriye doğru yönelmesi arasında bazı önemli farklar vardır. Bu farkların nedeni nedir?

Bu durumun nedeni entropi denen durumdur. Entropi ikinci termodinamik yasasıdır. Bu yasaya göre kapalı sistemlerde entropi (rastgelelik, düzensizlik) giderek artar. Bu da zamana bir yön verir. Yere düşen cam bardak kırılarak küçük parçalara ayrılır. Bu durum düzensizliğin giderek arttığına işaret eder. Entropinin olması zaman okuna bir yön verir. Geçmiş gelecekten bu ok sayesinde ayrılır.

Stephen Hawking’e göre üç farklı zaman oku vardır.
Termodinamik zaman oku-ki aslında entropinin artması şeklinde açıklanabilir..
Psikolojik zaman oku: İnsanların zamanın geçtiği yönü algılamalarıdır. Yani dünle bugünü ayırabilmeleridir.
Kozmolojik zaman oku: Bu da evrenin genişleme yönüdür. Bunun tersi evrenin zamanla daralması, büzülmesi, kendi üzerine çökmesi demektir.

Şu anda bu üç zaman oku birlikte aynı yöne yöneliktir. Psikolojik zaman oku ile termodinamik zaman oku her zaman birlikte aynı yönü gösterir. İnsanlar yalnız entropinin arttığı yönü hatırlarlar. Entropinin az olduğu günler, eski güzel günlerdir. Dündür.. Evvelsi gündür. Bardağın henüz kırılmadığı gündür.

Bu durum geçmişte evrenin daha düzgün ve üniform olmuş olmasını gerektirir. Entropi giderek arttığına göre geçmiş bir zamanda herşey son derece düzenli olmuş olmalıdır. Düzenden kaos doğmuştur ve düzensizlik giderek artmaktadır.

Peki geçmişteki düzen tam anlamı ile mükemmel ve simetrik olabilir mi?
Olamaz. Çünkü geçmişteki düzen de quantum ilkelerine uymak zorundadır.

Geçmişin uyması gereken quantum ilkeleri nelerdir?
En ilginci Heisenberg’in belirsizlik(kesinsizlik) ilkesidir. Evrenin geçmişteki düzeni de bu ilkeye uymak zorundadır. Yani evrenin başlangıç döneminde bile tam bir düzen ve mükemmellik yoktur.

Evren genişlerken bu düzensizlik artmış ve evrende maddenin dağılımı az çok rastgele olmuştur. Bazı yerlerde madde birikimi diğer yörelerden daha fazladır. O yöreler kütleçekim gücüne uymuş ve galaksiler oluşmuştur.

Evrenin başlangıcından itibaren zaten mükemmel olmayan düzen, entropi ile giderek artmış ve bugünkü durum orataya çıkmıştır. Evrende rastgelelik giderek artmakta ve evren genişlemektedir.

Peki evrenin giderek küçülmesi, büzülmesi, çekilmesi, kendi üstüne kapanması durumunda entropiye ne olacaktır? Bu durumda nasıl bir entropi söz konusudur? Entropi giderek azalacak mıdır? Termodinamik zaman okunun yönü değişecek midir?

Çökme zamanında da termodinamik zaman okunun yönü değişmeyecek ve entropi artmaya devam edecektir. Yani entropi genişlemekte olan evrende olduğu gibi, artmaya devam edecektir. Termodinamik ve psikolojik zaman oku değişmeyecek ve hep aynı yöne doğru olacaktır. Bunun nedeni “no boundry condition” denen durumdur. Yani her hall-u kârda entropi artmak zorundadır. Evren ister genişlesin, ister kendi üzerine çöksün, entropi giderek artacaktır. Bu demektir ki evren çöküyor olsa da entropi, zamanın geçtiği yöne doğru giderek artmalıdır. Termodinamik ve kozmolojik zaman oku hep aynı yöne dönük olmalıdır.

Peki şu anda çökme fazında olmadığımızı nasıl bilebiliriz?
Çünkü çökme fazı canlıların ortaya çıkması için uygun bir zaman değildir. Howking’e göre: Canlı varlıkların ortaya çıkabilmesi için güçlü bir termodinamik zaman okuna gereksinim vardır.

Genişleme sırasında zamanla bütün yıldızlar yakıtlarını tüketecekler, proton ve nötronlar ışık zerrelerine ve radyasyona çürüyeceklerdir. Evren o kadar düzensiz bir hale gelecektir ki, entropi artık ya hiç artmayacak, ya da son derece yavaş artacaktır. Termodinamik zaman oku son derece yavaşlayacaktır.
Düzensizlik daha fazla artmada zorlanacağı ve entropi çok yavaş artacağı için canlıların var olması mümkün değildir. Normalde canlı olarak yaşamak için gıda maddelerine gereksinimiz vardır. Bu gıda maddelerindeki enerjiyi kullanabileceğimiz başka tür bir enerjiye çevirmekte ve onu doğaya ısı olarak iade etmekteyiz. Isı düzensiz enerjiyi temsil eder. Zaten düzensiz olan bir ortamdan canlılar kendilerini idame ettirecek biyolojik enerjiyi alamazlar. Dolayısı ile çökme fazında canlılar var olamazlar.

Zamanın simetri ilkesine uyması gerektiğine değindik. Yani zaman bir yöne doğru geçiyorsa, ondan o yönün tersine doğru geçmesi de beklenmelidir. Ama bu kuramsal bir beklentidir. Evren kendi üstüne çökerken kozmolojik zaman oku tersine dönmüş demektir. Ama bu durumda da entropi yine de artacağından, termodinamik zaman okunun yönü değişmeyecek, entropiyi gösterecektir. Kozmolojik zaman oku tersine dönebilir. Ama termodinamik zaman oku asla tersine dönemeyecektir. Evrende psikolojik zamanı termodinamik zaman oku saptamaktadır. Entropinin yavaşlaması ve yok olması demek, termodinamik zaman okunun gücünü yitirmesi ve yavaşlaması demektir. Bu durum da yukarda açıkladığımız nedenlerden dolayı canlılıkla bağdaşmamaktadır. Kozmolojik zaman okunun tersine dönmesi durumunda psikolojik zaman oku olmayacaktır.

Bundan şöyle bir sonuç çıkarabiliriz.

Canlı ve akıllı yaratıklar için geçmiş zamana yolculuk yapmak mümkün değildir. Onlar için zamanın yalnız tek bir yönü vardır. O yönün tersine hareket edilemez. Bunun nedeni zamanın ters yönde hareket edememesi değildir. Kozmolojik zaman her iki yöne doğru hareket edebilir. Ancak canlılıkla uyumlu termodinamik zaman oku çok zayıflayacağından, o zamanı deneyimlemek canlılar için mümkün olamayacaktır. Çünkü canlılar o zaman okunda var olamayacaklardır.. Psikolojik zaman okunun tersine dönmesi, onu algılayacak entel yaratıklar olamayacağı için mümkün değildir. Kozmolojik zaman oku, zayıf termodinamik zaman oku ile birlikte var olabilir. Hatta bu zaman oku ters bir yöne doğru da ilerliyor olabilir. Ama o evrende bu ilginç duruma şahit olacak akıllı canlılar yaşamıyor olacaktır.

Tek gerçek zamanin geçmiş zaman olmasına rağmen, geçmişe seyahat canlı varlıklar için mümkün değildir.

HACI

ZAMAN-4

ZAMANIN QUANTUM MEKANİK TANIMI….

Atomaltı evrende zaman var mıdır? Elektronların aynı anda birçok yerde bulunması ve tek elektronun iki yarıktan aynı anda geçmesi bu ortamdaki düzenin zamana bağlı olmadığının kanıtı olabilir mi?

Zamanın durumunu incelemek için kuramsal olarak atomaltı evrene girelim ve oradaki quantum mekanik süreçlerden bazılarına kısa bir göz atalım. Bu arada önce bu fizik türüne neden quantum dendiğini de hatırlayalım.

Atomaltı evrende enerji etrafa quantum (kuantum) denen ve daha küçüğü olmayan birimler, zerreler, (üniteler) şeklinde yayılır. Quantum’un çoğulu quanta dır.. Bu birimler farklı enerji düzeylerine sahip olabilirler ama, bunların daha küçüğü, yani küsürü olamaz.

Atom çekirdeğinin titremesi son derece güçlü gama ışınlarının oluşmasına neden olacaktır. Atom çekirdeğine en yakın elektronun bir üst yörüngeye tırmanması ve sonra eski yörüngesine geri dönmesi, X ışınlarını oluşturacaktır. Diğer elektronların yörünge değiştirmesi de mor ötesi, kızıl ötesi ve görülebilen ışınların etrafa yayılmasına neden olacaktır. Bu ışınlar etrafa foton denen quanta şeklinde yayılacaklardır.

Atom çekirdeğinde proton ve nötronları bir arada tutan “Kuvvetli Nükleer Güç” de quanta olarak mevcuttur. Etki alanı son derece dar olup, çekirdeğin dışına yayılamaz.

Atomun düzenli bir şekilde çözünmesine yardım eden “Zayıf Nükleer Güç” de görevini quanta olarak yerine getirir.

Atomüstü evrende ısı da etrafa ısı quantumları şeklinde yayılır.

Bütün bunları kendine konu edinen fizik için quantum mekaniği denir.

Atomaltı dünyada zaman akmaz. Yani orada zaman yoktur. Bir elektronun aynı anda birden fazla yerde bulunması demek, onun atomüste evrende doğasını bildiğimiz zaman kavramına uymaması demektir. Atomaltı evrende zaman olmayınca, atomüstü evrende gözlemlenen birçok garip süreçler vuku bulabilir. Zamanın ışık ve ışık hızı ile de bir ilişkisi olduğuna değinmiştik. Her ne kadar bu ilişkinin doğası açık değilse de, olmadığını iddia etmek mümkün değildir. Atomaltı evrende ışık yoktur. Bu nedenlerden orada zamanın akışı olmamalıdır diyebiliriz.. Zamandan yoksun ve karanlık bir dünyadır orası. Zaman olmadığı gibi, ne alt vardır, ne de üst. Ne sağ vardır ne de sol… Atomaltı evren sihirli bir alemdir.
Atomüstü alemde ışık hızı referansına bakarak zamanı değerlendirebiliriz. Atomaltı evrende öyle bir referans noktası yoktur. Hareketi referans olarak almamız gerekir ama, Heisenberg’in belirsizlik ilkesi zamanı kesin olarak saptamamızı önler. Hareketin belirsizliği vardır. Hiç bir şey kesin değildir. Herşey mümkündür.

Yine de zamandan yoksun bu karmaşık fiziksel süreçlerin toplamı atomüstü aleme bir düzen şeklinde yansır. Kaosdan düzen doğar.

Işığın kaynağı olan atomlar kendi dünyalarını onunla aydınlatamazlar belki ama, bazı ilginç quantum mekanik davranışlarıyla atomüstü dünyadaki her türlü düzenin ve dengenin, tek kelime ile simetrinin, tesisini sağlarlar.

Aynı şekilde zaman da, quantum aleminde olmayan ama, oradaki quantum mekanik etkinliklerden kaynak alan ışık aracılığı ile atomüstü evrene yansıyan bir değerdir.

Bu durumda zaman için, atomaltı dünyadaki quantum mekanik süreçlerden kaynak alan bir tür artekfattır, diyebiliriz..

Işığın Planck uzunluğunu geçmesi için gerekli zaman aralığı için Planck zamanı denir. Planck uzunluğu (mesafesi) ise 10^-33 santimetredir. Bu bir protonun 10^-20’si kadar olan bir uzunluktur. Işığın 10^-33 santimetreyi katedmesi için aradan geçen zaman Planck zamanıdır. Işık bu mesafayi 10^-43 saniyede geçer. Bu zaman aralığı anlamı olan en küçük zaman birimidir. Bundan daha küçük bir zaman aralığının bilinen hiç bir anlamı yoktur.

Bu bağlamda anlamdan ne kastedildiğini kısaca açıklamak gerekiyor. 10^-43 saniye, bilinen ilk fiziksel sürecin vuku bulduğu bir zamandır. Big Bang’den sonraki bilinen ilk fiziksel olgu bu zamanda vuku bulmuştur. Bilim bu zamanın daha ötesine gidememektedir. Başka bir deyişle bu zamandan daha önce nasıl bir evrenin var olduğu bilinmemektedir. Bu zamandan önce bütün güçlerin bir arada olduğuna inanılmaktadır. Yani Planck zamanında çekim gücü de diğer güçlerle birleşmiştir. Bu zamanın bu yüzden fizikçiler için büyük bir anlamı vardır. Bu zaman evrenin başlangıcıdır.

Planck zamanı en küçük zaman aralığı mıdır? Zamanın quantum birimi olarak kabul edilebilir mi?Bu sorunun yanıtı kesin değildir. Ama Planck zamanını zamanın quantumu olarak kabul etmek doğru olmayabilir. Bu zaman aralığı anlamı olan en kısa aralıktır. Daha kısa zaman aralığının bir anlamı yoktur. Çünkü bilim daha kısa zaman aralığında vuku bulan fiziksel bir sürecin varlığından haberdar değildir. Bu yüzden bu zaman aralığı bilinen ve anlamı olan en kısa zaman aralığı olarak tanımlanmıştır. İlerde anlamı olan, yani fiziksel bir olgunun vuku bulduğu daha kısa bir zaman aralığı bulunursa, o zaman Planck zamanının 10^-43 saniyeden daha kisa yeni bir değeri olacaktır.

HACI

ZAMAN-5

ZAMANLA İLGİLİ BAZI SAYILAR

Günümüzde zamanı ve mesafeyi tanimlamak için ışık hızından yararlanılır.
Bir metre, ışığın belli bir zaman diliminde geçtiği mesafedir. Bu metre için bir standartdır.
Işık bir metreyi 1/299 792 458 saniyede aşar.. Başka bir deyişle bu zaman aralığını bulmak için 1'i 299792458'e bölmeniz gerekiyor.

Uzundan kısaya doğru zamanı şöyle sıralayabiliriz.

Bir saniye.. Aşağı yukarı iki kalp atışı arasında geçen zamandır
Milisaniye= 10^-3 saniye. Saniyenin binde biri.
Mikrosaniye=10^-6 saniye
Nanosaniye=10^-9 saniye
Pikosaniye=10^-12 saniye
Femtosaniye=10^-15 saniye
Attosaniye?10^-18 saniye

Planck zamanı=10^-43 saniye. Big Bang'den sonra anlamı olan en kısa zaman..
Bu zamanda kütleçekim diğer güçlerden ayrılmıştır. İlk ayrılan güçtür.

Mümkün olduğu kadar kısa aralarla geçen zamanı ölçmenin ne gibi bir yararı olabilir diye sorabilirsiniz. İnsan yaşamında kısa zamanların hiç bir önemi yoktur ama, atomların birbirleri ile yaptığı tepkileşmelerde kısa zamanların büyük önemi vardır. Bazı kimyasal reaskiyonların doğasını başka türlü anlamaya olanak yoktur. Fotosentez ve diğer moleküler tepkileşmeler femtosaniye içinde gerçekleşmektedirler. Kimyasal tepkileşmelerin femmtosaniye önce ve sonra resimleri çekilmekte ve sonuç incelenmektedir. Böylece femtokimya doğmuştur. Bu kimyasal olayları başka türlü anlamaya olanak yoktur.

1999 yılında Caltech bilim adamı Ahmed Zewai, kimyasal tepkileşmelerin 100-200 femmtosaniye içinde kurulup, çözüldüğünü zarif bir şekilde demonstre ettiği için Nobek Kimya ödülünü kazanmıştır.

Femmtosaniye ile uğraşan bilim adamlarının kullandığı lazer ışınları ile bazı göz ameliyatları yapılmaktadır. Korneadaki pürüzler femtosaniye lazerleri ile tedavi edilmekte, korneanın ön kısmındaki ince ve nazik epitel tabakası bu tedavi sırasında zedelenmemektedir. Bu tedavi sırasında ortama dışardan çok az enerji girmekte ama, yine de atomların düzeni sağlanmaktadır. Yani bu yöntemle atomlar manüple edilmektedirler. Ortamda fazla ısıı oluşmadığından sekonder zedelenme minumum bir düzeyde tutulmaktadır.

Son zamanlarda kimya attosaniye düzeyine inmiştir. Femmtosaniye lazer ışını birçok attosaniye süren şualara ayrılmış ve attosaniye süren lazer araştırmaları başlamıştır. Attosaniye lazer ile ışıklandırılan elektronlar bazı sırlarını ifşa etmeye zorlanmaktadırlar.

Femtosaniye hakkında bir fikir vermek istiyorum.

90 saniye evrenin yaşı olan 15 milyar için ne ise, bir femtosaniye de 90 saniye için o dur.

Siz artık attosaniyeyi imgeleyin…

HACI

ZAMAN-6

ZAMANIN GİZEMİ

Zaman hakkında hemen her fizikçi ve filozofun farklı bir anlayışı vardır. Onlar arasında zamanın niteliklerinin doğası konusunda bir düşünce birliği yoktur. Zaman hakkında yapılan yorumların hangisi doğru, hangisi yanlış, hatta hangisi mantıklı hangisi saçma şekinde bir yargıya varmaya da olanak yoktur. Zaman o kadar gizemlidir...

Kimilerine göre zaman yoktur. Zaman madde ve hareketle ilgili bir olaydır. Diğerlerine göre zaman akmaz... Çoğunluğun görüşüne göre geçmiş, simdiki ve gelecek olmak üzere üç farklı zaman vardır. Zaman bazı ünlü fizikçilere göre absolü olabilir. Diğer ünlüler için ise görelidir.

Zaman konusunda bildiğim tek gerçek zaman için yapılan yorum ve tanımlamaları doğru yanlış, haklı haksız, mantıklı mantıksız olarak nitelendirmenin olanaksızlığıdır. Her yaklaşım kendine göre doğru, mantıklı ve haklı olabilir. Çelişkili olanlar bile doğru olarak kabul edilebilir. Ne demek istediğimi bir örnekle açıklamaya çalışayım.

Bence zamanı geçmiş, şimdiki ve gelecek olarak üçe ayırarak incelemek doğru değil. Çünkü şimdiki zaman diye bir şey olamaz. Onu deneyimlediğmiz an o geçmiş zaman oluyor. Zaten bir olayı uzaktan izlerken onu şimdiki zamanda gözlemlemiyoruz. Geçmiş zamanda gözlemliyoruz. Görüntüleri yakalamak ışık hızına bağlı olduğu için, yalnız geçmişte vuku bulan olayları gözlemliyoruz. Bir olayın bize uzaklığı az ise aradan geçen zaman da azdır. O olay daha yakın geçmişte vuku bulmuş oluyor. Örneğin bir olay bizimle aynı odada vuku buluyorsa bir saniyenin küsürü kadar bir zaman önce vuku bulmuş oluyor. Ama bir olay ayda vuku bulmuş ise, aradan bir saniyenin geçmiş olması gerektiği için, ancak o kadar zaman önce vuku bulmuş oluyor. Güneşte vuku bulan bir olayı farkettiğimiz zaman aradan 8 dakika geçmiş oluyor. Yani biz yalnız geçmişte vuku bulan olguları gözlemliyoruz. Şimdiki zaman diye bir zaman kavramı var olamaz. Şimdiki zaman sembolik bir zamandan başka bir şey değildir. Anlamsızdır. Matematiksel olarak kesin değildir. Sürekli olarak değişen bir değerdir.

Aynı mantığı güderek diyebiliriz ki gelecek zaman da yoktur. Çünkü geleceğin bir garantisi yoktur. Evren bir anda yok olabilir. Evrenin içinde bir yerlerde false vacuum'un ortaya çıktığını düşünün.. Bu false vacuum inanılmaz bir hızla genişleme niteliğine sahiptir. Mevcut evreni saniyenin küsürü içinde yok edebilir. Bizim evrenin böyle bir başlangıcı olduğuna inanılmaktadır. Ki evren kuramasal olarak, içinden çıktığı evreni yok ederek ortaya çıkmış bile olabilir.

Zamanla ilgili iddialar, görüşler ve çıkarsamalar, her türlü tartışmaya açık, ne kadar çelişkili olurlarsa olsunlar hemen her kuramla bağdaşabilen, eğitim düzeyi ne olursa olsun hemen herkesin aynı derecede otorite sahibi olduğu gizemli bir konudur..

HACI

ZAMAN-7

Zamanı bir katalist olarak düşünebilir miyiz?

Katalistlerin görevi malum. Kimyasal tepkileşmelerin hızını ve etkinliğini artırmak..
Kimyasal tepkileşmeler zamana bağlı olduklarından, zamanı tek başına ayrı ve ek bir katalist olarak düşünebilir miyiz?

Zamanın katalist olmasının ne gibi bir önemi ve anlamı olabilir?

Zaman kullanılan bir değerdir. Her tepkileşmeye, her süreçe zaman da katılır. Onsuz hiç bir şey gerçekleşmez. Zamanın olmaması demek, kimyasal bir tepkileşme sırasında aradan hiç zaman geçmemesi demektir. Bu durumda tepkileşme anından vuku bulmaktadır. Evrende böyle bir durum söz konusu değildir. Aynı analojiyi kullanırsak, zamanın sonsuz olması demek, tepkileşmenin hiç vuku bulmaması anlamına gelmelidir. İki kimyasal madde tepkileşmeyecekse bunların tepkileşmesi için aradan geçecek süre sonsuz zaman olarak kabul edilebilir.

Evrende zaman bu iki değer arasında yer alır. Her kimyasal süreç için farklı bir zaman değeri kullanılmaktadır. Onlar tepkileşmeyeceklerse tepkileşmenin mümkün olmadığı değil de, gerçekleşmesi için sonsuz zamana gerek olduğu söylenebilir.

Zaman ayrıca uzay dokusunun öğelerinden biri olarak da düşünülebilir. Bu dokunun diğer öğeleri arasında çekim dalgaları ile elektromanyetik radyasyon da vardır.

Zamanı ışık hızına indekslediğimiz zaman ortaya ilginç gözlemler çıkmaktadır. Zaman görelilik kazanmakta, uzay genişlemektedir. Kimyasal tepkileşmelerin olduğu gibi, hareketin de zamanla bir ilişkisi vardır. Hareket ne kadar ışık hızına yakınsa, uzay o kadar genişlemektedir. Einstein’ın görelilik kuramının bütün esprisi budur.

Bu gözlemler karşısında zamanın katalist olması ne demektir?

Zamanın bir katalist değil de, kimyasal tepkileşmeler veya maddenin ve ışığın hareketi sırasında kullanılan bir değer olduğu ileri sürülebilir. Ya da zaman bir kofaktör’dür. Ama yine de vazgeçilmez bir faktördür. Olmasa olmaz.......

Neden hiç bir şey zamansız olmamaktadır?

Zaman var olduğu için mi evrenin böyle bir düzeni vardır? Evrende vuku bulan her türlü hareket ve fiziko-kimyasal tepkileşmeleri zaman düzenlemektedir. Bu düzenleme zamanın dışında bir olgu da olsa, zamanla ilgili ve ona bağımlıdır. Hiç bir hareket ve tepkileşme kendini zamandan soyutlayamaz.

Zaman ölçülmekte, biçilmekte, sayılmakta ve kullanılmaktadır. Ayrıca tekarlanmakta, algılanmakta ve kaydedilmektedir. Stephen Hawking’e göre zamanın şekli bile vardır. Bu şekil armuta benzer.. (Stephen Hawking, the Universe in a Nutshel.. Page 29) Ama yine de zaman asla yok olmamaktadır. Bir yerlerde bilgi şeklinde birikmektedir.

Her ne kadar zaman göreli ise de, aynı zamanda bazı absolü değer ve niteliklere de sahiptir. Yani vardır. Varlığı absolüdür. Kesindir. Mutlaktır. Kendisi ise soyuttur. Yine de hem soyut, hem de somut süreçleri anlamlandırılmakta kullanılmakta, onları etkilemektedir. Başka bir deyişle zaman onlara anlam vermekte, onlar tarafından kullanılarak bir ürün ve bilgi şeklinde birikmekte ve onların yapısına katılmaktadır. Soyut zamanın tek başına bir anlamı yoktur. Zaman ancak madde ile, yani somut değerlerle birlikte bir anlam kazanmaktadır. Kendisi bir anlam kazanırken, onlara da bir anlam kazandırmaktadır. Aradan geçen zamanı değerlendirerek hareketlerin ve tepkileşmelerin doğası hakkında bir fikir sahibi olunabilir. Öyle ise zamanın madde ile olan ilişkisi sanıldığından çok daha derindir. Madde varsa zaman da vardır.

HACI

ZAMAN-8

Büyük cisimlerin yakınlarında zaman neden yavaşlar?

Zamanı, atomaltı quantum evrenden, Einstein evrenine kaçan, yansıyan veya sızan bir artefakt olarak tanımlamıştım. Buna göre zaman yapay bir değerdir. Başka bir deyişle zaman quantum mekanik süreçler sırasında ortaya çıkıyor ve atomaltı dünyadan, atomüstü evrene yansıyor. Bu durum büyük cisimlerin yakınlarında zamanın neden yavaşladığını açıklayabilir mi?
Çekim gücü çok yükseK olan büyük cisimlerde zamanın atom dışına sızması da yavaşlıyor diyebilir miyiz? Başka bir deyişle zaman artefaktı atomlardan kaçmada zorlanıyor olabilir mi? Kütle çekim ve kütle ile zaman arasında ters bir orantı mevcut olabilir mi? Kütleçekim ne kadar güçlü ise zaman o kadar yavaş geçiyor olabilir mi?

Karadeliklerde kütle çekim çok yüksektir. Bu yüzden zamanın karadeliklerin yakınlarında yavaşladığına, kimilerine göre ise durduğuna, inanılıyor. Belki de karadeliklerdeki atomlardan etrafa zaman artefaktı yayılamıyor. Atomlar son derece kompakt bir şekilde sıkıştırılmış durumda... Elektronlar protonlarla birleşmişler ve nötronlara dönüşmüşler. Karadeliklerin ortasında nötronlar kendilerini oluşturan quarklara ayrılmış bile olabilir. Buna quark çorbası bile denebilir. Bu durum zamanın maddeden etrafa yayılmasını yavaşlatıyor olabilir...

HACI

ZAMAN-9

Peki uzayda ışık hızı ile hareket etmekte olan bir gemide zaman neden yavaşlıyor?
Bunun zamanın ışık hızı ile ilgili olduğunu telkin eden ilginç bir açıklaması var. Işık hızı ile hareket sırasında ışığın dalga boyu uzuyor ve dolayısıyla zaman daha yavaş geçmeye başlıyor. Işığın dalga boyu ile zamanın geçme hızı arasında bir ilişki olabilir. Dalga boyu uzayan ışığın rengi, enerjisi daha düşük olan kırmızıya kayıyor. Bizden uzaklaşan yıldız ve galaksilerden gelen zayıf ışığın spektrumu kırmızıya kayıyor. Bize doğru yaklaşmakta olan galaksilerin spektrumu ise, daha güçlü olan maviye kayıyor. Belki de maviye kayma durumunda zaman daha hızlı geçiyor.

Görüldüğü üzere açıkça zamanla ışık hızı arasında entrikalı bir ilişki var..

HACI

SONSUZ EVRENLER

Neyi belirtmek için kullanılırsa kullanılsın “sonsuzluk”, idraki olanaksız bir kavramdır. Çoğu kere zaman için kullanılır. Madde ve mesafa için de kullanılabilir. Bu iletimde ben sonsuzluk terimini başka ve şimdiye kadar hiç tartışma konusu yapılmamış bir diğer kavramla ilgili olarak kullanmak istiyorum. Ancak daha önce zaman, madde, mesafe ve başlangıç terimleri ile ilgili sonsuzluk kavramları üzerinde duracağım.

Daha çok zaman için kullanılmasına rağmen sonsuzluk ve zaman, birbirleri ile çelişkili kavramlardır. Zaman sonsuzluğun bir tür tahdit edilmesi, sınırlandırılması demektir. Genel olarak zaman hem bir başlangıca gereksinim gösterir, hem de bir sona... Zamanın sonsuz olması zamanla değil, zamansızlıkla bağdaşır. Sonsuz zaman oksimoron bir terimdir. Yani zıt anlamlı kelimelerden oluşmuş bir kelime salatasıdır. Biz insanlar sonsuzluğu daha çok bir zaman olarak tahayyül ederiz ama, zaman sonsuz olamaz. Çünkü sonsuzluk belli sınırlar içinde var olamaz. Zamanı sonsuzluk, sonsuzluğu ise zaman terimleri ile ifade etmek mümkün değildir. Sonsuzluğu tanımlamak için başka bir kavrama gereksinim vardır.

Sonsuzluğu madde ile belirtmek mümkün müdür? Madde sonsuz olabilir mi?
Madde miktarla ölçülür. Miktar da sayı ile belirtilir. Sayı ile belirtilen bir miktar sonsuz olabilir mi? Sonsuz miktar, sonsuz sayı gibi terimler anlam taşır mı?

Zamanda olduğu gibi, miktar ve sayı da sonsuza limit koyan, onu kısıtlayan değerlerdir Dolayısıyla yan yana getirilen bu terimler de birbirleri ile çelişirler. Sayı kavramı sonsuzlukla bağdaşmaz. Madde sonsuz olamaz. Sonsuzluğu sayı ile ile belirtmek mümkün değildir.

Aynı durum uzaklık için de söz konusudur. Mesafe sonsuz olamaz. Uzaklık temel olarak iki obje arasındaki mesafedir. Hem sayı ile ifade edilebilir, hem de aradan geçen zaman olarak... Aslında zaman, madde ve mesafe sayı ile ifade edilen ve sonsuzluğu kısıtlayan kavramlardır. Sonsuzluğu kısıtlayan ve sayı ile belirtilebilen hiç bir kavram sonsuzlukla bağdaşmaz.

Bu arada kısaca başlangıç kavramına da değinmek istiyorum. Bu terim hem zaman, hem de madde ile sıkı bir ilişki halindedir.

Her başlangıcın bir sonu olduğu gibi, bir de nedeni vardır. Bu neden bir olgunun başlangıcından sorumludur. Durgun bir havuza atılan bir taş, havuzda dalgaların oluşmasına neden olacaktır. Suya düşen taş dalgaların oluşum nedenidir. Taşın suya düştüğü an, dalgaların başladığı zamanı simgeler. Bir süre sonra dalgalar durulur. Taşın neden olduğu dalgalar tükenmişlerdir. Her başlangıcın bir nedeni ve bir sonu vardır. Bu durumda diyebiliriz ki: başlangıç da sonsuzlukla bağdaşmayan bir kavramdır.

İnsan aklı her olguda bir başlangıç arar. Başlangıçsız bir olgu düşünülemez. Bir başlangıcın varlığına, o başlangıç gözlemlenmemiş olsa bile, inanılır. İnsan mantığı başlangıcını gözlemlemediği her olgunun geçmişte, çok önceleri vuku bulmuş bir başlangıcı olduğunu kabul eder. Bu insanın elinde olmayan bir özelliğidir. İnsan mantığı başka türlü çalışamaz. İnsan aklı başka türlü düşünemez. Her olgunun bir başlangıcı ve her başlangıcın da bir nedeni vardır.

Öyleyse evrenden de bir başlangıca sahip olması beklenmelidir. Ya da böyle bir başlangıçla karşılaşılırsa hiç şaşırılmamalıdır. Nitekim Hubble’ın evrenin genişlediği buluşu, bilim adamlarını evrenin başlangıcını düşünmeye sevketmiştir. Evrende mevcut galaksiler birbirlerinden uzaklaştıklarına göre, bir süre önce onların bir arada olmuş olmaları gerekmektedir. O halde bir süre önce bu birliktelik bozulmuş ve madde etrafa yayılmıştır. Belki de bu ilk madde patlamış ve şimdi gözlemlediğimiz evreni oluşturmuştur. Buna Big Bang, büyük patlama, denmiştir. Big Bang bir başlangıçtır. Evreni başlatmıştır. Nedeni ise hala bilinmemektedir. Quantum fiziği evrenin başlangıcını Big Bang ile açıklamaya çalışan bir fizik dalıdır. Bu fizik dalına göre evrenin bir başlangıcı vardır.

Yaratılış konusunda ortaya atılan en son kuramlardan birine göre bir enerji patlamış, maddeye dönüşmüş ve evren oluşmuştur. O halde evrenin bir başlangıcı vardır. Başlangıcı olan her olgunun ayrıca bir de nedeni olmalıdır. Öyleyse evrenin başlangıcının da, doğasını henüz bilmediğimiz, bir nedeni var olmalıdır. Bu mantık bizi evren öncesi bir zamana ve mekana götürmektedir. Evreni başlatan nedenin gizemi orada saklıdır. Her başlangıçta bir neden ve son arayan insan mantığı bu kadarla yetinmemektedir. Belki de evreni başlatan neden, kendinden önce gelen bir başka nedenin sonucudur. O başlangıç da bir diğerinin. Başlangıç sonsuza kadar gidemez ama, başlangıçlar gidebilir. Her son yeni bir başlangıç nedenidir. Her başlangıç ise yeni bir sonla sonlanacaktır. Birbiri ardından gelen başlangıç ve sonlar için artık bir nedene gereksinim kalmayacaktır. Öyleyse içinde yaşadığımız evrenin oluşması için bir nedene gerek yoktur. Kendinden önceki bir başlangıç sona ererken kendisini başlatmıştır. Kendi sonu da bir sonraki başlangıç için neden oluşturacaktır. Her sonun nedeni başlangıç, her başlangıcın nedeni ise sondur. Ayrı bir neden kavramına gerek yoktur. Maddenin veya enerjinin varlığının kendi dışında bir nedene gereksinimi yoktur. Her evrenin belli bir başlangıcı olması ve yalnız belli bir zaman dilimi içinde var olması, kendinden sonra gelecek evrenlerin nedenidir. Yani neden, başlama sürecinin yapısına katılmıştır. Onun bir parçasıdır. Bir evrenin belli bir süre için var olup sonra yok olması, bir sonra gelecek evrenin varlık nedenidir.

Bu yaklaşım bizi doğrudan doğruya süreklilik ve devinim kavramlarına götürmektedir. Bu kavramlara göre tek bir başlangıç olmayabilir. Yalnız birbirlerini izleyen ve her biri bir sonla sona erecek ama, bir diğeri ile devam edecek olan sonsuz başlangıçlar vardır. Bu başlangıçların bizim bildiğimiz başlangıçtan farkı ilkinin olmamasıdır. Çünkü sonsuzluğun bir başlangıcı olamaz. Başlangıçların ne ilki vardır, ne de sonu olacaktır. Belki de ne şekilde başladığını bilmediğimiz bir olgunun sonunun ürünü olan içinde yaşadığımız evren, nasıl olacağını bilmediğimiz bir sonla kendinden sonraki varlığın başlangıcına neden olarak, yok olacaktır. Varlığın sonsuzluğu ancak süreklilik ve devinimle sağlanır. Bu kontekste süreklilik zamanla ilgili değildir. Başlangıç ve sonların birbirlerini izlediğini belirtir. Dolayısıyla sonsuzluk kavramı ile bağdaşır. Enerji ve maddenin bir şekilden diğerine geçişini simgeleyen devinim de sonsuzlukla bağdaşır. Madde ve enerji sınırlı da olsa, devinim sonsuz ve sınırsızdır. Çünkü devinimlerin ne bir başlangıcı vardır, ne de bir sonu... Her başlangıcın sonu da, başı gibi, başka bir devinimdir. Devinimler süreklidir ve sonsuzdur.

Zaman ve madde başlangıçlar arasında mevcuttur. Her başlangıçta farklı bir zaman ve madde olduğu ve ilk başlangıç olmadığı için, aynı zaman ve maddenin sürekliliğinden bahsedilemez. Başlangıçlar sonsuz olduğundan, zamanın değil ama, zamanların da sonsuz olduğu ileri sürülebilir. Madde de miktar olarak sonsuz olamaz belki ama, maddenin devinimi sonsuz olabilir.

1900’lü yılların başlarına kadar evrenin statik bir yapısı olduğuna inanılıyordu. Bu inanışa göre eser denen bir madde ile dolu olan evren, olduğu yerde duruyordu. 1929 yılında Edwin Hubble evrenin genişlediğini buldu. Einstein 1915 yılında genel görelilik kuramını ortaya attığı zaman, bu kuramın uzayın genişlediğine işaret etmesine rağmen, formülüne uzay sabitlik katsayısını eklemiş ve sonra bunu yaşamının en büyük hatası olarak kabul etmiştir. Hubble’ın gözleminden sonra evrenin genişlediği anlaşıldı. Bu genişleme kesin olarak bir devinime işaret ediyordu. Evren sürekli bir devinim içinde idi. Küçük bir nokta patlamış, enerji maddeye dönüşmüş ve genişlemeye başlamıştı. Evren hala genişlemekte idi.

Üç aşağı, beş yukarı, 15 milyar yıl önce vuku bulduğu sanılan bu olgunun içinde yaşadığımız evreni başlattığına inanılır. Bu evren statik değil, dinamiktir. Sürekli bir devinim içindedir Her anı farklıdır. Bu evrenin bir başlangıcı vardır. Bu evrende madde vardır, zaman vardır, mesafe vardır. Başlangıcı, maddesi, zamanı ve mesafesi olan bir evrenin sonsuz olduğundan bahsedilemez. İçinde yaşadığımız evren sonsuz değildir. Çünkü başlangıcı vardır. Sonunun ne olacağı bilinmemektedir. Bir tür son ilerde mutlaka vuku bulacaktır. O son, devinimlerin sürekli öğesidir. Her başlangıcın hem başlangıcı, hem de sonudur. O da sonsuzdur.

Sonsuz başlangıçlar ve sonlar arasında yer alan bir zaman ve mekanda yaşamaktayız... Vücudumuzu oluşturan atomlar da sürekli bir devinim içindedir. Her an değişmekte ve mutlak bir sona doğru hızla ilerlemekteyiz. Doğanın kendisi için kabul ettiği bütün yasalara biz de harfiyen uymaktayız. Doğa için bir taş parçasından daha önemli değiliz. Tek tesellimiz sınırlı ömrümüzde başlangıçlar ve sonlar arasında uzanan sonsuzluğun yapı taşına katılma ayrıcalığına sahip öğelerden biri olmamız.. Kendinden menkul önemimizi mazur gösterecek tek değer olan bir bilince sahip olmamız, taşla aramızdaki yegane farktır. Bu farkın doğa ve başka canlılar tarafından paylaşılmaması ve önemimizin anlaşılmaması ise acı bir tecellidir.

HACI